Dubrownik. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Mury biegną 1940 metrów wokół starego miasta bez przerwy, do 25 metrów wysokie, a od strony lądu miejscami sześć metrów grube, bo stamtąd szło niebezpieczeństwo. Większość tego, co stoi, uformowały wieki piętnasty i szesnasty, gdy republika bała się Osmanów i płaciła za strach kamieniem; okrągła baszta Minčeta to najwyższy punkt i podpis sylwetki miasta.

Pełna pętla zajmuje około dziewięćdziesięciu minut, z morzem po jednej stronie i połacią dachów z nowej dachówki po drugiej, których podział kolorów cicho opowiada o ostrzale 1991 roku i odbudowie. Idźcie na otwarcie albo w ostatnie dwie godziny: mury nie mają żadnego cienia, a bilet jest zarazem powodem, dla którego starówka poniżej pozostaje wolna od aut i nietknięta.

Twierdza Minčeta to najwyższy punkt dubrownickich murów i ich najbardziej rozpoznawalny zarys: okrągła wieża w północno-zachodnim narożniku, wzniesiona w 1319 roku jako czworoboczna, a w XV wieku przemieniona w zaokrągloną twierdzę według projektów Michelozza i Jurja Dalmatinca, bo nowe kule armatnie żądały murów skośnych i grubych zamiast prostych. Mury sięgają tu sześciu metrów grubości, a z korony widać całe miasto: czerwone dachy w równych rzędach, Stradun jako białą linię przez środek, Lokrum na morzu i Srđ za plecami. Nosi imię rodziny Menčeticiów, na której gruncie ją zbudowano. Na szczyt dochodzi się spacerem po murach, podejście to najbardziej stromy odcinek całej pętli, oszczędzajcie więc siły; nagrodą jest punkt widokowy bez sobie równych nad Adriatykiem. Fani serialu rozpoznają ją jako Dom Nieumierających z Qarthu. Idźcie z samego rana, o ósmej, gdy otwierają bramy: słońce jest na wschodzie, miasto jeszcze w cieniu, a schody puste.

Plenery Gry o tron zamieniły Dubrownik w Królewską Przystań i przyniosły miastu nowe pokolenie gości: od 2011 do 2016 roku w starówce i okolicy kręcono pięć sezonów serialu, a miejsca rozpoznawalne z kadrów zwiedza się dziś samodzielnie albo z przewodnikiem. Najbardziej znane to schody jezuickiego kościoła świętego Ignacego, na których nakręcono scenę marszu wstydu, twierdza Minčeta grająca Dom Nieumierających w Qarthie, twierdza Lovrijenac jako Czerwona Twierdza, park Gradac jako miejsce wesela i zatoczka Pile jako miejski port Królewskiej Przystani. Rekwizyty filmowe, wśród nich replika Żelaznego Tronu, wystawione są w kilku prywatnych przestrzeniach i sklepach z pamiątkami, gdzie za opłatą można też usiąść. Dla fanów są dwugodzinne trasy tematyczne łączące wszystkie lokacje z objaśnieniami o zdjęciach; dla wszystkich innych te lokacje i tak są głównymi zabytkami Dubrownika, więc wizyta opłaca się niezależnie od tego, czy oglądaliście serial.

Fort Royal to napoleońska warownia na najwyższym punkcie Lokrumu i najlepszy punkt widokowy, jaki wyspa może dać: okrągła wieża z kazamatami, którą Francuzi wznieśli w 1806 roku, by pilnować dostępu do Dubrownika od morza, a której później używały armie austriacka i jugosłowiańska. Leśna ścieżka wiedzie do niej od przystani, podejście jakichś dwudziestu minut przez sosny i cyprysy, ze znakami łatwymi do śledzenia. Z dachu warowni wybucha widok, od którego zapiera dech: cały Dubrownik z murami w jedną stronę, otwarte morze i Elafity w drugą, a pod stopami sam Lokrum z ogrodem botanicznym i Morzem Martwym. Warownia jest otwarta bez opłaty, ale niezarządzana, więc uważajcie, gdzie stąpacie, i trzymajcie dzieci za rękę. Weźcie wodę, na ścieżce jej nie ma. Połączcie ją z kąpielą w zatoczkach i spacerem po ogrodzie, a cały dzień na Lokrumie ułoży się bez jednej luki; ostatni statek do miasta odpływa pod wieczór.

Twierdza Strinčjera to część zewnętrznego pierścienia obronnego Dubrownika i jedna z warowni, które strzegły lądowego dostępu do miasta: kamienna budowla na zboczu Srđu, wzniesiona w austriackiej dobie XIX wieku wraz z twierdzą Imperial i szeregiem mniejszych stanowisk zamykających grzbiet nad miastem. Gdy Imperial niesie dziś muzeum i kolej linową, Strinčjera została taka, jaką porzuciło ją wojsko: pusta, zarośnięta i cicha, z kazamatami, schodami i strzelnicami, przez które widać morze. Właśnie to zaniedbanie daje jej urok, którego uporządkowanym fortom brak, ale wymaga też ostrożności: nie ma oświetlenia, barierek ani oznaczeń, weźcie więc latarkę, obujcie mocne buty i trzymajcie dzieci przy sobie. Szutrowa ścieżka wiedzie do twierdzy ze Srđu, podejście jest łagodne i trwa pół godziny. Nagrodą jest widok doliny Rijeki dubrownickiej i miasta z kąta, którego nie widzi żadna pocztówka, i cisza, jakiej w sezonie nie ma nigdzie bliżej morza.

Krzyż na Srđu stoi na szczycie wzgórza nad Dubrownikiem i widać go z niemal każdego punktu miasta: betonowy krzyż wysoki na piętnaście metrów, po raz pierwszy wzniesiony w 1935 roku ku pamięci tysiąca dziewięciuset lat od śmierci Chrystusa, zwalony ostrzałem w 1991 i odbudowany w 2002 z białego kamienia z Bracza. Dla dubrowniczan krzyż nie jest tylko znakiem religijnym, lecz i przypomnieniem obrony miasta: gdy obrońcy trzymali twierdzę Imperial kilka kroków dalej, krzyż padł pod pociskami, a jego odbudowa była jednym z pierwszych powojennych projektów, które miasto sfinansowało samo. Do krzyża dojedziecie kolejką linową albo drogą na Srđ, a stoi tuż przy górnej stacji i twierdzy z Muzeum Wojny Ojczyźnianej. Wokół niego jest wybrukowany plac z ławkami i najlepszym widokiem starówki z góry. Wieczorem krzyż jest podświetlony i widać go z morza; statki wpływające do portu dubrownickiego dostrzegają go przed murami.

Srđ to nagi grzbiet 412 metrów prosto nad starym miastem. Armia Napoleona zbudowała na szczycie w 1812 roku fort Imperial; w 1991 kilkudziesięciu obrońców utrzymało ten właśnie fort przez całe oblężenie, gdy miasto płonęło w dole, a połowa jest dziś muzeum tej wojny, surowym i wartym godziny.

Kolejka wjeżdża w niecałe cztery minuty, albo idzie się serpentynami drogi krzyżowej około godziny. Wjedźcie na godzinę przed zachodem: całe otoczone murami miasto, Lokrum i Elafity leżą w dole, a zejście, gdy zapalają się światła, bije przejazd.

Lokrum to wyspa oddalona od starego portu o dziesięć minut łodzią i o cały świat spokoju: chroniony rezerwat ze stuletnimi sosnami, cyprysami i ogrodem botanicznym zasadzonym w 1859 roku przez arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który benedyktyński klasztor z XI wieku zamienił w letnią rezydencję. Z jego ogrodu pochodzą pawie, które dziś spacerują ścieżkami jak gospodarze wyspy i domagają się części waszego obiadu. Na wyspie są też Morze Martwe, mała słona sadzawka połączona z morzem, ciepła i płytka, idealna dla dzieci, oraz napoleoński fort Royal na szczycie z widokiem na cały Dubrownik. Kąpiel jest ze skał, z drabinkami i płytami, a jeden odcinek brzegu tradycyjnie należy do naturystów. Legenda mówi, że wygnani benedyktyni przeklęli wyspę, więc nie wolno na niej nocować; łodzie faktycznie kursują tylko do wieczora. Weźcie wodę i obiad, gastronomia jest skromna. Na dzień ucieczki od miejskiego gwaru nie ma lepszego wyboru.

Park Gradac to zielony taras nad morzem na zachód od murów i najlepsza odpowiedź na pytanie, dokąd uciec, gdy starówka jest przepełniona: ogród z sosnami, cyprysami i agawami na skale nad zatoczką Danče, urządzony na początku XX wieku, z ławkami patrzącymi na otwarte morze i Elafity. Cień jest tu gęsty, a tłok rzadki, bo większość gości nie przechodzi mostu przy Bramie Pile. Park ma też smutną historię: w tym miejscu, jak głosi tradycja, dubrowniczanie chowali w 1667 roku ofiary wielkiego trzęsienia ziemi, a w nowszych czasach park został trafiony ostrzałem w 1991 roku. Latem odbywają się w nim przedstawienia Dubrownickiego Festiwalu Letniego, wśród nich Hamlet pod gołym niebem, a akustyka skały i sosen trzyma dźwięk wyjątkowo. Ze starówki idzie się dziesięć minut przez Brsalje, a ścieżka wiedzie dalej do plaży Danče i kompleksu Lovrijenca. Na zachód słońca to najlepszy darmowy adres w mieście: słońce zapada wprost do morza, a mury zostają za plecami.

Muzeum Etnograficzne Rupe mieści się w budynku, który sam jest najciekawszym eksponatem: państwowym spichlerzu z XVI wieku, w którego parterze wykuto w żywej skale piętnaście ogromnych jam, dziur, od których gmach wziął nazwę, mieszczących ponad tysiąc dwieście ton zboża. Republika trzymała zapasy, bo miasto importowało żywność, a w oblężeniu albo w nieurodzajnym roku zboże znaczyło przetrwanie; jamy były wyłożone i trzymały stałą temperaturę, więc ziarno przechowywało się latami. Dziś chodzi się po krawędziach jam po szklanej podłodze, co jest najlepszą częścią wizyty. Na piętrach jest kolekcja etnograficzna: stroje ludowe Konavli i dubrownickiego wybrzeża, tkaniny, biżuteria, narzędzia, przedmioty z wiejskich domów i cała opowieść o tym, jak żyło zaplecze, gdy miasto handlowało. Muzeum jest chłodne, ciche i rzadko pełne, a stoi na wzniesieniu nad Gundulićevą poljaną, dziesięć minut podejścia od Stradunu.

Lovrijenac stoi na 37-metrowej skale poza murami, a jego proporcje opowiadają całą filozofię polityczną republiki: mury od morza i możliwego wroga mają do dwunastu metrów grubości, mur od miasta sześćdziesiąt centymetrów. Gdyby dowódca kiedykolwiek zwrócił się przeciw Dubrownikowi, jeden strzał armatni z miasta otworzyłby jego twierdzę jak jajko. Nad bramą republika wykuła swoje motto: wolności nie sprzedaje się za całe złoto świata.

Od 1952 roku górny taras jest zarazem sceną, a grany tu Hamlet rozsławił fort daleko poza Chorwacją. Podejście jest strome, bilet wspólny z murami miejskimi, a widok z powrotem na otoczone murami miasto to ten, który naśladują ujęcia z dronów.

War Photo Limited to jedna z najpoważniejszych galerii fotografii wojennej na świecie i chyba najbardziej nieoczekiwana treść dubrownickiej starówki: dwukondygnacyjna przestrzeń przy ulicy Antuninskiej, otwarta w 2003 roku przez nowozelandzkiego fotoreportera Wade'a Goddarda z wyraźnym zamiarem, by fotografia wojenna nie była ozdobą, lecz dokumentem. Stała ekspozycja na piętrze poświęcona jest wojnom w byłej Jugosławii lat dziewięćdziesiątych, z fotografiami z Vukovaru, Sarajewa i z oblężenia samego Dubrownika, a parter zmienia wystawy autorów pracujących w aktualnych konfliktach, od Syrii po Ukrainę. Ekspozycja nie jest łatwa ani dla małych dzieci, ale jest pełna szacunku wobec tematu i bez sensacji; podpisy są po chorwacku i angielsku, a zwiedzanie trwa godzinę. Galeria pracuje od wiosny do jesieni, bilet jest umiarkowany. Dla gościa, który wczoraj chodził po murach i widział mapy zniszczeń z 1991 roku, to miejsce nadające tej mapie twarze. Mało która galeria w Chorwacji zostawia mocniejsze wrażenie.

Targ na Gundulićevej poljanie to jedyna część starówki, która pracuje dla miasta, a nie dla gości: co rano poza niedzielą, od szóstej do południa, wokół pomnika poety Ivana Gundulicia stawia się stoiska i sprzedaje to, co przyszło z Konavli i Elafitów, pomidory, figi, mandarynki, lawendę, miód, oliwę, suszone owoce i domową rakiję. Ceny są niższe niż w sklepach starówki, a jeśli kupujecie u tych samych ludzi po raz drugi, dostaniecie też radę, co tego dnia najlepsze. Plac jest przy tym najpiękniejszy w mieście, z barokowymi fasadami, Schodami Jezuickimi po jednej stronie i kawiarniami, które zapełniają się, gdy tylko targ się rozejdzie. Gundulić, którego pomnik stoi pośrodku, napisał Osmana, epos wykładany w szkołach do dziś; reliefy na cokole pokazują sceny z dzieła. Przyjdźcie o ósmej rano z płócienną torbą: śniadanie ze świeżych fig i chleba z targu, zjedzone na schodach, to najlepszy posiłek, jaki Dubrownik daje poniżej dziesięciu euro.