Varaždin. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Stari grad w Varaždinie to najlepiej zachowana późnośredniowieczna twierdza kontynentalnej Chorwacji i symbol miasta: biały zamek z fosą obronną i ziemnymi bastionami, który od XIV wieku rozwinął się z feudalnej wieży w renesansową twierdzę typu zamku wodnego, przystosowaną do dział. Największe zmiany przyniosła rodzina Erdödych, która trzymała zamek ponad trzy stulecia i zmieniła go w rezydencję z arkadowym dziedzińcem na trzech kondygnacjach, jednym z najpiękniejszych na północy kraju. Dziś twierdza mieści Muzeum Miejskie Varaždinu z ekspozycją przez stulecia: broń, meble, zegary, ceramika, przedmioty cechowe i sale urządzone według epok, od gotyku po biedermeier. Zamek jest obecnie zamknięty dla zwiedzających z powodu prac termomodernizacyjnych. Wokół twierdzy rozciąga się park z fosą zamienioną w trawnik, ulubione miejsce spacerów.

Plac króla Tomislava to główny plac miasta i najlepszy dowód, czemu Varaždin zwie się barokową stolicą Chorwacji: prostokątna przestrzeń otoczona fasadami w pastelowych barwach, z ratuszem po północnej stronie, jednym z najstarszych w Europie, który nieprzerwanie służy swojemu celowi, bo administracja miejska zasiada w nim od 1523 roku. Ratusz rozpoznaje się po wieży z zegarem i po swojej straży: od kwietnia do września, w każdą sobotę od 11:00 do 11:45, przed gmach wychodzi Gwardia Purgarska w błękitnych mundurach z XVIII wieku i wykonuje zmianę warty, zwyczaj, który miasto pielęgnuje jako swój znak. Plac jest pieszy i pełen kawiarni z tarasami, a zimą niesie lodowisko i jarmark adwentowy, latem scenę Špancirfestu. Wszystko, co w Varaždinie trzeba zobaczyć, jest stąd najwyżej pięć minut pieszo: Stari grad, katedra, pałace, muzea. Usiądźcie z kawą naprzeciw ratusza i popatrzcie na fasady: każda niesie inny detal, a żadna nie odstaje.

Cmentarz miejski w Varaždinie to jeden z najpiękniejszych cmentarzy parkowych Europy i miejsce, które zwiedza się jak ogród, nie jak nekropolię: zasługa należy do Hermana Hallera, który od 1905 roku przemieniał cmentarz w ogród, sadząc cisy, cyprysy i tuje i formując je w kilometry wysokich zielonych ścian, korytarzy i nisz. Wynikiem jest przestrzeń, w której nagrobki stoją między żywymi płaszczyznami architektonicznymi, a ścieżki wiodą przez aleje jak przez pokoje bez sufitu. Haller pracował nad tym czterdzieści lat i sam nadzorował każde cięcie; jego plan jest zachowany, a cmentarz utrzymuje się według niego do dziś, z tysiącami drzew strzyżonych co roku. Wstęp jest wolny, a zwiedzanie najlepiej idzie rano, gdy światło pada skośnie, a korytarze są puste. To nie zwykły punkt turystyczny, ale dla wielu gości najmocniejsze wrażenie Varaždinu; zachowujcie się jak na cmentarzu, bo tym jest, mimo wyglądu ogrodu.

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny została wzniesiona jako kościół jezuitów w połowie XVII wieku, w czasach, gdy Varaždin był najbogatszym miastem północnej Chorwacji, a rangę katedry otrzymała dopiero w 1997 roku, wraz z założeniem diecezji varaždińskiej. Fasada jest wczesnobarokowa z łukiem triumfalnym jako wejściem, a wnętrze należy do tych, które się pamięta: ołtarz główny, wysoki na blisko dwadzieścia metrów, złocony i pełen figur, jest jednym z największych barokowych ołtarzy Chorwacji i wypełnia całą ścianę prezbiterium. Obok są ołtarze boczne, ambona i organy, na których gra się podczas Varaždińskich Wieczorów Barokowych, festiwalu, który co jesień sprowadza zespoły muzyki dawnej z całej Europy; akustyka kościoła jest powodem, dla którego mieści się tu główna sala festiwalu. Katedra stoi kilka kroków od głównego placu, wstęp jest wolny, a najlepszy moment wizyty to przedpołudnie, gdy przez południowe okna wchodzi światło i złocenie rozbłyska.

Świat Owadów mieści się w pałacu Herzerów i jest jednym z najosobliwszych muzeów Chorwacji: zbiór około 4500 okazów owadów, który przez pół wieku gromadził Franjo Košćec, varaždiński nauczyciel przyrody, i podarował miastu w 1954 roku. Košćec nie tylko zbierał, ale i sam robił dioramy: rekonstruował siedliska, wykonywał tła i gałęzie, i ustawiał owady w scenach pokazujących, jak żyją, a nie tylko jak wyglądają. Właśnie ta autorska ekspozycja czyni muzeum wyjątkowym; zachowała się niemal nietknięta i dziś uchodzi za pomnik prezentacji muzealnej, a cały zbiór jest chronionym dobrem kultury. Pałac Herzerów to klasycystyczna budowla z lat 1791–1795 z dziedzińcem, a wizyta trwa jakieś czterdzieści minut i działa równie dobrze dla dzieci i dorosłych. Mieści się pięć minut od głównego placu, bilet jest skromny i obowiązuje w połączeniu z innymi muzeami miejskimi.

Chorwacki Teatr Narodowy w Varaždinie otwarto w 1873 roku i jest jednym z najstarszych nieprzerwanie działających teatrów Chorwacji: gmach zaprojektował wiedeński architekt Hermann Helmer jako swój pierwszy teatr, którego echa widać w teatrach budowanych przez niego później w całej Europie Środkowej, więc Varaždin ma salę z podkowiastymi balkonami i akustyką według tej samej recepty co Wiedeń, Budapeszt czy Zagrzeb. Miasto wzniosło go z własnych pieniędzy, zebranych wśród mieszczan, w czasie, gdy Varaždin liczył mniej niż dziesięć tysięcy mieszkańców, co mówi, ile teatr tu znaczył. Dziś HNK ma własny zespół dramatyczny i gra cały sezon, od klasyki po współczesne tytuły, a jesienny festiwal Varaždińskich Wieczorów Barokowych używa sali na koncerty. Gmach stoi przy promenadzie Jagicia, a bilety są znacznie tańsze niż w Zagrzebiu. Jeśli jesteście w mieście poza sezonem, wieczór w HNK to najlepszy sposób, by zobaczyć, jak Varaždin żyje, gdy turystów nie ma.