Karlovac. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Zvijezda to historyczne jądro Karlovaca i jeden z niewielu w pełni zachowanych przykładów renesansowego miasta idealnego w Europie. Budowę rozpoczęto 13 lipca 1579 roku na rozkaz arcyksięcia Karola Habsburga, od którego miasto wzięło nazwę; miała być twierdzą Pogranicza Wojskowego przeciw osmańskiemu naporowi ku Zagrzebiowi i Lublanie. Plan jest sześcioramienną gwiazdą, z bastionami w narożnikach i regularną siatką ulic dzielącą przestrzeń wewnątrz murów na dwadzieścia cztery kwartały; kształt nie jest ozdobą, lecz wyliczeniem, bo z bastionów działa pokrywały każdą część muru bez martwych kątów. Wały zburzono w XIX wieku i zamieniono w zielone fosy oraz aleje. Obejście Zvijezdy trwa godzinę; kształt najlepiej widać z powietrza albo na planie miasta.

Stary gród Novigrad nad Dobrą stoi na skale nad rzeką Dobrą, na zachód od Karlovaca, i należy do szeregu warowni, które hrabiowie Frankopanowie wznieśli w tej okolicy. Wspomina się go od XIII wieku, a dzisiejszy kształt otrzymał przez późniejsze dobudowy: mur obronny z basztami otacza wewnętrzny dziedziniec, a położenie nad zakolem rzeki czyniło atak z trzech stron niemal niemożliwym. Przez stulecia zmieniał właścicieli, a z czasem stracił cel wojskowy i popadł w ruinę. Pozostałości można dziś obejść z zewnątrz, a część zabezpieczono; wokół warowni biegną ścieżki nad rzeką i miejsca do kąpieli w Dobrze. Z Karlovaca do Novigradu jedzie się jakieś dwadzieścia minut na południowy zachód.

Stary gród Dubovac stoi na wzgórzu nad Kupą, na zachód od karlovackiej Zvijezdy, i jest starszy od samego Karlovaca: warownię wspomina się w XIII wieku, a dzisiejszy kształt otrzymała w XVI, gdy właściciele przebudowali ją w renesansowy zamek z wewnętrznym dziedzińcem i czworoboczną basztą. Przez stulecia dzierżyły ją rody szlacheckie Frankopanów i Zrinskich, a po nich administracja habsburska; gdy w 1579 roku na równinie zbudowano gwiaździstą twierdzę, Dubovac stracił rolę wojskową i stał się siedzibą wiejską. Dziś mieści część muzeum miejskiego i punkt widokowy, z którego widać cały Karlovac, bieg Kupy i okoliczne wzgórza. Z centrum do Dubovaca idzie się pół godziny pod górę albo dojeżdża autobusem.

Plac bana Jelačicia jest głównym placem wewnątrz Zvijezdy i środkiem regularnej siatki, na której miasto pomyślano w 1579 roku. Plac jest prostokątny i otwarty, a wokół niego stoją barokowe i klasycystyczne domy powstałe po tym, jak Karlovac wyrósł z twierdzy na miasto handlowe; w XVIII i XIX wieku szła tędy droga soli i drewna ku Rijece, a w domach wokół placu mieściły się lokale handlowe i rzemieślnicze. Na placu stoi kościół Trójcy Przenajświętszej z klasztorem franciszkanów, a pośrodku studnia. Dziś plac jest pieszy, z kawiarniami i ławkami, a latem odbywają się na nim imprezy. Przestrzeń wydaje się większa, niż jest, bo wszystkie ulice Zvijezdy zbiegają się ku niemu; obchodzi się go w kilka minut.

Kościół Trójcy Przenajświętszej stoi przy głównym placu Zvijezdy i jest najstarszym kościołem w Karlovacu: wzniesiono go pod koniec XVII wieku przy klasztorze franciszkanów, w czasach, gdy miasto zaczynało wyrastać z twierdzy wojskowej na osadę z życiem cywilnym. Fasada jest barokowa i prosta, z dwiema dzwonnicami, a wnętrze ma marmurowe ołtarze, ambonę i organy z XVIII wieku. W klasztorze przechowuje się bibliotekę ze starymi wydaniami i archiwum będące ważnym źródłem do dziejów Pogranicza Wojskowego, bo franciszkanie prowadzili księgi metrykalne dla całego obszaru. Kościół nadal jest parafialny i otwarty wokół mszy oraz w ciągu dnia; wstęp jest wolny. Stoi w samym środku Zvijezdy, więc wizyta łączy się ze spacerem po jądrze.

Pawilon muzyczny stoi w parku na skraju Zvijezdy i wzniesiono go pod koniec XIX wieku, w czasach, gdy miasta monarchii habsburskiej otrzymywały takie okrągłe, zadaszone sceny na niedzielne koncerty. W Karlovacu był ku temu powód dodatkowy: miasto było siedzibą wojskową, a orkiestry wojskowe grywały regularnie w parkach, co dla mieszczan było darmowym koncertem i wydarzeniem towarzyskim. Pawilon jest z żeliwa i drewna, z ozdobną balustradą i dachem niosącym dźwięk ku ławkom ustawionym w półkolu. Dziś nadal odbywają się w nim koncerty orkiestr dętych i imprezy, głównie latem. Widać go z zewnątrz o każdej porze, a otaczający park z alejami powstał na miejscu dawnych wałów.

Muzeum Wojny Ojczyźnianej w Turanju urządzono w miejscu, które od 1991 do 1995 roku było linią frontu: Turanj, przedmieście Karlovaca, leżał dokładnie na styku obu stron i został niemal całkowicie zniszczony. Ekspozycja jest pod gołym niebem, przy drodze, i składa się z pojazdów pancernych, dział, samolotu i improwizowanych pojazdów używanych na wojnie, wystawionych w miejscu, w którym się znajdowały. Obok nich stoją tablice z objaśnieniami i świadectwami. Część ruin celowo zostawiono nieodbudowaną, jako część ekspozycji. Muzeum należy do Muzeum Miejskiego Karlovaca, wstęp jest wolny, a obejście trwa pół godziny. Leży pięć kilometrów na południe od centrum, przy starej drodze ku Plitwicom.

Klek to szczyt nad Ogulinem, wysoki na tysiąc sto osiemdziesiąt jeden metrów, rozpoznawalny po skalistej głowie, która z drogi wygląda jak ludzki profil zwrócony ku niebu. Właśnie ten kształt uczynił z Kleku w tradycji ludowej miejsce, w którym zbierają się czarownice; te opowieści spisano w XIX wieku i wiążą się z całą okolicą Ogulina. Klek jest też szczytem górskim z tradycją: wejście na niego było jednym z powodów założenia pierwszego chorwackiego towarzystwa górskiego w 1874 roku. Na szczyt wiedzie znakowany szlak z Bjelska, podejście trwa dwie godziny, a ostatni odcinek przechodzi przez skałę i wymaga ostrożności. Ze szczytu widać Gorski kotar, Veliką Kapelę, a w pogodny dzień Kvarner.

Punkt widokowy przy Starym grodzie Dubovac stoi na wzgórzu jakieś siedemdziesiąt metrów nad Kupą, a z niego najlepiej rozumie się położenie Karlovaca. Z góry widać Zvijezdę jako regularny kształt na równinie, bieg Kupy okrążający ją od północy, a w pogodny dzień stoki Žumberku na północy i Petrovą gorę na południu. Miasto wzniesiono w 1579 roku właśnie na równinie między rzekami, bo tak mogło kontrolować przeprawy; ze wzgórza tę logikę widać jednym spojrzeniem. Przy punkcie widokowym jest zamek z dziedzińcem, a wokół ścieżki przez las prowadzące z powrotem ku miastu. Podejście z centrum trwa pół godziny i kończy się stromym odcinkiem po schodach; wieczorne światło jest najlepsze, bo słońce zachodzi za wzgórzami na zachodzie.

Muzeum miejskie Karlovaca założono w 1904 roku i mieści się w pałacu Vraniczanych, barokowym budynku z XVIII wieku wewnątrz Zvijezdy. Zbiory obejmują cały obszar: znaleziska archeologiczne z prahistorii i okresu rzymskiego, broń i wyposażenie z czasów Pogranicza Wojskowego, przedmioty cechowe, meble i portrety rodzin karlovackich oraz materiał etnograficzny z doliny Kupy i Kordunu. Osobna część poświęcona jest budowie Zvijezdy i życiu w twierdzy, która przez stulecia była pierwszą linią obrony ku terytorium osmańskiemu. Muzeum przechowuje też zbiór o rzekach i o flisactwie, bo drewno z Gorskiego kotaru spływało Kupą ku Sisakowi. Ekspozycja jest chronologiczna, zwiedzanie trwa godzinę, a bilet jest tani.

Kąpielisko Foginovo urządzono nad Koraną, nieopodal centrum Karlovaca, i jest najstarszym miejskim kąpieliskiem rzecznym wciąż używanym. Kąpiel w rzekach ma w Karlovacu długą tradycję: miasto leży nad czterema rzekami, a Korana jest z nich najczystsza, bo przychodzi z krasu i niesie mało mułu. Kąpielisko ma trawiaste tarasy, betonowe platformy, prysznice, trampolinę i bar, a w sezonie ratowników. Woda jest chłodniejsza od morskiej i latem przychodzi jak ulga; głębokość przy brzegu jest mała, a na środku nurtu większa, więc uważa się na prąd. Ze względu na jakość wody Foginovo regularnie spełnia normy kąpieliskowe. Ze Zvijezdy idzie się piętnaście minut; najlepszą porą dnia jest późne popołudnie.

Zorin dom to budynek teatru w Karlovacu, otwarty w 1892 roku, i jeden z najstarszych domów teatralnych zbudowanych w Chorwacji specjalnie w tym celu. Nosi imię towarzystwa śpiewaczego Zora, założonego w 1858 roku, które przez dekady zbierało środki na budowę; w czasach, gdy Karlovac był miastem wojskowym i handlowym, towarzystwa muzyczne i teatralne były główną formą życia obywatelskiego i sposobem pielęgnowania języka chorwackiego. Budynek jest historyzujący, z salą w kształcie podkowy, galeriami i lożami, a odnowiono go na początku XXI wieku. Dziś występują w nim zespoły z całego kraju, odbywają się też koncerty i festiwale. Program ogłasza się sezonowo; bilety są znacznie tańsze niż w Zagrzebiu.

Karlovčanka to dom towarowy w centrum Karlovaca, wzniesiony w drugiej połowie XX wieku, w okresie, gdy chorwackie miasta otrzymywały duże obiekty handlowe o kilku kondygnacjach i ruchomych schodach. Dla Karlovaca była to nowość: dotąd kupowano w małych sklepach wewnątrz Zvijezdy i na targu. Budynek jest typowym przykładem architektury swojego czasu, z płaską fasadą, szerokimi witrynami na parterze i regularną siatką pięter. Dziś działają w nim sklepy, usługi i gastronomia. Dla gościa jest ciekawy jako dokument epoki: takie obiekty zmieniały wygląd centrów miast równie mocno jak starsze warstwy. Stoi w strefie pieszej, kilka minut od głównego placu.