Zagrzeb. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Kościół świętego Marka stoi na placu o tej samej nazwie w Górnym Mieście, między Saborem a pałacem bana, i jest najbardziej rozpoznawalną budowlą Zagrzebia. Zbudowano go w XIII wieku, a jego najcenniejszą częścią jest południowy portal z XIV wieku z piętnastoma figurami w niszach, jeden z najbogatszych portali gotyckich w tej części Europy. Dach z barwnych glazurowanych dachówek położono w 1880 roku według pomysłu Hermanna Bolléa: po lewej są herby Chorwacji, Dalmacji i Slawonii, po prawej herb miasta Zagrzebia. We wnętrzu są rzeźby Ivana Meštrovicia i freski Jozo Kljakovicia. Kościół jest parafialny i otwiera się na nabożeństwa; plac jest pieszy.

Atelier Meštrovicia mieści się w domu w Górnym Mieście, w którym Ivan Meštrović mieszkał i pracował od 1922 do 1942 roku, zanim wyjechał za granicę. Dom sam przebudował, łącząc kilka starych budynków i dodając pracownię z górnym światłem, dziedziniec i ogród z rzeźbami. Meštrović był najbardziej znanym chorwackim rzeźbiarzem XX wieku; wystawiał w Wiedniu, Rzymie i Nowym Jorku oraz wykładał na uczelniach amerykańskich, a dom i dzieła podarował narodowi chorwackiemu. W ekspozycji są rzeźby w kamieniu, drewnie i brązie, rysunki i meble, które sam zaprojektował. Muzeum jest otwarte od 1963 roku; zwiedzanie trwa jakieś czterdzieści minut.

Park pamięci Dotrščina urządzono w lesie na północnym wschodzie miasta, w miejscu, gdzie w czasie drugiej wojny światowej rozstrzelano tysiące ludzi z Zagrzebia i okolic. Po wojnie teren zamieniono w park pamięci z kilkoma znakami postawionymi w miejscach grobów, wśród nich pracami rzeźbiarza Vojina Bakicia, ukształtowanymi jako abstrakcyjne metalowe formy między drzewami. Park celowo pozostawiono jako las, bez urządzonych ścieżek i budowli, więc idzie się przez niego cicho i bez prowadzenia. Dziś jest mało odwiedzany i trzeba go szukać, a tablice objaśniają historię miejsca. Wstęp jest wolny, a do Dotrščiny jedzie autobus.

Teatr EXIT założono w 1994 roku i jest jednym z pierwszych prywatnych teatrów w Chorwacji, powstałym w czasie, gdy niemal cała scena była w rękach państwa. Sala jest mała, z kilkuset miejscami i sceną blisko widzów, więc przedstawienia opierają się na aktorstwie, a nie na wielkich dekoracjach. Repertuar tworzą sztuki współczesne autorów chorwackich i zagranicznych, często komedie i dramaty o tematyce codziennej, a gra się niemal co wieczór. Teatr znany jest z długowiecznych tytułów utrzymujących się latami na afiszu. Mieści się przy Ilicy; bilety kupuje się w kasie albo przez internet i często się wyprzedają.

Teatr Komedija założono w 1950 roku i jest jedynym zagrzebskim teatrem poświęconym repertuarowi muzycznemu: musicalom, operetkom i komediom ze śpiewem. Ma własną orkiestrę, chór i balet, co dla sceny tej wielkości jest rzadkością, a przedstawienia przygotowuje się z pełnym wykonaniem muzycznym na żywo. Przez dziesięciolecia na jego scenie wystawiano klasykę światowej operetki i musicale grane w Zagrzebiu setki razy. Gmach stoi na Kaptolu, kilka kroków od katedry, w pomieszczeniach wielokrotnie odnawianych. Sezon trwa od jesieni do lata, a bilety kupuje się w kasie albo przez internet.

Lauba to przestrzeń wystawiennicza w zachodniej części miasta, urządzona w budynku dawnej ujeżdżalni kawalerii z 1913 roku, która później służyła jako hala fabryczna. Przy odnowie zachowano konstrukcję stalową, cegłę i wysokość hali, a w tę ramę wstawiono przestrzeń do pokazywania sztuki współczesnej. Prezentuje się tu prywatny zbiór sztuki chorwackiej powstałej od lat pięćdziesiątych po dziś, obok wystaw czasowych, spotkań i programów dla szkół. Nazwa pochodzi od słowa, którym w mowie zagrzebskiej określa się zadaszoną przestrzeń przy domu. Do galerii należy też kawiarnia z tarasem. Otwarte jest w dzień poza poniedziałkami.

Tunel Grič wykopano w 1943 roku pod wzgórzem Grič jako schron dla cywilów podczas nalotów na Zagrzeb. System korytarzy ma około trzystu pięćdziesięciu metrów i sześć wejść wychodzących w różnych punktach wokół Górnego Miasta, więc przechodzi się nim z ulicy Mesničkiej do Radićevej, pod całą dzielnicą. Po wojnie przez dziesięciolecia był zamknięty, a w latach dziewięćdziesiątych raz posłużył jako przestrzeń dużej imprezy muzycznej. W 2016 roku miasto go oczyściło, oświetliło i otwarło dla przechodniów. Przestrzeń jest chłodna i sucha, o nagich betonowych ścianach, a używa się jej też na wystawy. Przejście trwa jakieś dziesięć minut; wstęp jest wolny.

Park Maksimir otwarto w 1794 roku z inicjatywy biskupa Maksimilijana Vrhovca i był pierwszym publicznym parkiem w tej części Europy, urządzonym, zanim takie przestrzenie stały się zwyczajne. W połowie XIX wieku biskup Juraj Haulik nadał mu dzisiejszy wygląd na wzór angielskich ogrodów krajobrazowych: zamiast regularnych alei powstały łąki, zagajniki, pięć jezior i kręte ścieżki, a po parku rozmieszczono pawilony, punkt widokowy i domek w stylu szwajcarskim. Powierzchnia wynosi około trzystu hektarów, więc gubi się w nim nawet duża liczba odwiedzających. W parku jest też zagrzebski ogród zoologiczny. Wstęp jest wolny, a do Maksimiru jedzie tramwaj.

Kolejka linowo-terenowa w Zagrzebiu łączy Ilicę z Górnym Miastem i jeździ od 1890 roku; ma sześćdziesiąt sześć metrów długości, a jej nachylenie jest tak duże, że zalicza się do najbardziej stromych publicznych kolejek na świecie. Przejazd trwa nieco ponad minutę i jest najkrótszą linią transportu publicznego w mieście. Przy górnej stacji stoi wieża Lotrščak, pozostałość obwarowań Gradca z XIII wieku, z której codziennie w południe oddaje się strzał z armaty na Griču; ten zwyczaj trwa od 1877 roku, a kościoły miasta według niego nastawiały bicie dzwonów. Ze szczytu wieży widać całe miasto i Medvednicę. Bilet na kolejkę obowiązuje też w tramwaju.

Muzeum Zerwanych Związków otwarto w 2010 roku w Górnym Mieście, a wyrosło z pomysłu dwojga artystów, którzy po własnym rozstaniu postanowili zachować przedmioty zamiast je wyrzucić. Ekspozycję tworzą przedmioty darowane z całego świata, każdy z krótką historią napisaną przez właściciela: zabawka, klucz, obrączka, list, siekiera. Bez tych tekstów przedmioty nie znaczyłyby nic; z nimi stają się świadectwem końca związku, przyjaźni albo życia z kimś. W 2011 roku muzeum otrzymało europejską nagrodę dla najbardziej innowacyjnego muzeum. Zbiór ciągle się zmienia, bo napływają nowe dary. Leży blisko kościoła świętego Marka; zwiedzanie trwa godzinę.

Chorwackie Muzeum Sztuki Naiwnej założono w 1952 roku i jest pierwszym muzeum na świecie poświęconym wyłącznie sztuce naiwnej. Zbiór śledzi zjawisko, które powstało w latach trzydziestych XX wieku we wsi Hlebine w Podrawinie, gdzie chłopi bez wykształcenia akademickiego zaczęli malować własny świat, najczęściej na szkle, techniką, w której obraz wykonuje się w odwrotnej kolejności, zaczynając od szczegółów. Najbardziej znanym z nich był Ivan Generalić, którego obrazy wystawiano w Paryżu i São Paulo. Ekspozycja obejmuje około osiemdziesięciu dzieł twórców chorwackich i zagranicznych. Muzeum jest w Górnym Mieście, blisko kościoła świętego Marka; zwiedzanie trwa jakieś czterdzieści minut.

Muzeum Mimary otwarto w 1987 roku w gmachu dawnego gimnazjum z 1895 roku przy placu Roosevelta i przechowuje zbiór, który miastu podarował Ante Topić Mimara, kolekcjoner gromadzący przez dziesięciolecia dzieła sztuki po Europie. Zbiór obejmuje kilka tysięcy przedmiotów od antyku po XX wiek: szkło, tkaniny, meble, chińską porcelanę, ikony i obrazy mistrzów europejskich. Pochodzenie niektórych dzieł i ich atrybucje są przedmiotem sporów badaczy, co należy do historii tego muzeum. Po trzęsieniu ziemi w 2020 roku gmach zamknięto z powodu odbudowy, więc przed przyjściem sprawdza się, czy ekspozycja działa. Leży naprzeciw Ogrodu Botanicznego.

Targ Dolac otwarto w 1930 roku na tarasie nad placem bana Jelačicia, w miejscu wyburzonej części starej osady, i od tego czasu jest głównym targiem miasta; zagrzebianie zwą go brzuchem Zagrzebia. Górna część to otwarty plac z setkami stoisk pod czerwonymi parasolami, na których sprzedaje się owoce, warzywa, kwiaty, ser i śmietanę z okolic; pod nim jest zadaszona hala z mięsem, rybami, nabiałem i działem piekarniczym. Sprzedawczynie z Zagorja i Turopolja przychodzą co rano z własnymi wyrobami. Targ działa codziennie do wczesnego popołudnia, a w niedziele krócej; najlepszy wybór jest przed dziewiątą.

Arena Centar otwarto w 2010 roku w Nowym Zagrzebiu, przy hali Arena Zagreb, i jest największym centrum handlowym w mieście. Pod jednym dachem jest około dwustu sklepów, hipermarket, restauracje, kino wielosalowe i strefa dla dzieci, a budynek zaprojektowano z wewnętrznymi ulicami i szklanym dachem, tak że porusza się po nim jak po zadaszonej osadzie. Dla odwiedzających miasto przydatne jest to, że wszystkie sklepy są tu w jednym miejscu, czego nie ma w Dolnym Mieście, gdzie sklepy ciągną się wzdłuż ulic. Parking jest duży i bezpłatny, godziny sięgają późnego wieczora, a do centrum jedzie autobus z Dworca Głównego.

Avenue Mall otwarto w 2007 roku w Nowym Zagrzebiu i było jednym z pierwszych dużych centrów handlowych na południowym brzegu Sawy. Jest mniejsze i bardziej przejrzyste niż największe centra w mieście, więc szybciej się w nim orientuje: na trzech poziomach są sklepy z odzieżą i obuwiem, drogeria, supermarket, kącik dziecięcy, restauracje i kino. Osiedle wokół zbudowano w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych jako bloki mieszkalne, a centrum przejęło rolę miejsca, w którym ludzie się spotykają, zwłaszcza zimą. Parkowanie jest bezpłatne, godziny sięgają wieczora, a dojeżdża tam tramwaj przekraczający Sawę z Dworca Głównego.

Importanne Centar mieści się pod placem przy Dworcu Głównym i jest jedną z nielicznych podziemnych przestrzeni handlowych w mieście. Zbudowano je w latach dziewięćdziesiątych, gdy centrum Zagrzebia zaczęto wykorzystywać gęściej, a rozwiązanie z podziemną galerią umożliwiło sklepy w miejscu, gdzie nad ziemią nie wolno było nic budować. Są w nim sklepy z odzieżą, obuwiem, elektroniką i drobiazgami, kantory, apteka, piekarnie i kilka lokali z szybkim jedzeniem. Ze względu na położenie przy dworcu i przystankach autobusowych jest praktyczne do szybkich zakupów przed podróżą. Otwarte jest do wieczora, a wejścia są ze wszystkich stron placu.

Centar Cvjetni otwarto w 2011 roku na placu Kwiatowym, w środku Dolnego Miasta, i jest jedną z najbardziej spornych inwestycji w nowszej historii Zagrzebia: budowa objęła wyburzenie starych kamienic i przebicie pasażu przez kwartał, wokół czego latami trwały protesty i postępowania sądowe. Dziś w budynku działają sklepy znanych marek, kawiarnie i restauracje, a przez parter biegnie zadaszona galeria łącząca plac Kwiatowy z ulicą Preradovicia. Z racji położenia w strefie pieszej jest to najłatwiej dostępna przestrzeń handlowa w centrum. Godziny sięgają wieczora, a w pasażu często odbywają się wystawy i jarmarki.

City Center one West otwarto przy zachodnim wjeździe do Zagrzebia, w Jankomirze, obok obwodnicy i głównej trasy ku Słowenii, więc jest najłatwiej dostępne dla tych, którzy wjeżdżają do miasta samochodem od zachodu. Pod jednym dachem jest ponad dwieście sklepów, hipermarket, restauracje, kino i strefa dla dzieci, wszystko rozłożone na dwóch poziomach wokół wewnętrznej ulicy. Przy centrum są wielki bezpłatny parking i przystanek autobusowy z połączeniem do śródmieścia. Dla gości mieszkających na zachodzie to najszybszy sposób, by za jednym razem kupić wszystko. Godziny sięgają późnego wieczora, a w niedziele według przepisów.

City Center one East leży we wschodniej części miasta, przy alei Slavonskiej, głównej osi wschód-zachód Zagrzebia, i obsługuje dzielnice Dubrava, Trnje i Peščenica. Wielkością i ofertą przypomina centrum zachodnie: około dwustu sklepów, hipermarket, część restauracyjna, kino i atrakcje dla dzieci, rozłożone na dwóch poziomach. Ze względu na położenie przy szerokiej alei łatwo tam dojechać autem, a linia tramwajowa przechodzi przed wejściem. Dla zwiedzających jest przydatne, jeśli mieszkają na wschodzie albo jadą ku Slawonii, bo leży przy wyjeździe z miasta. Parkowanie jest bezpłatne, a godziny sięgają późnego wieczora.