Hvar. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Tvrdalj to letnia rezydencja poety Petara Hektorovicia w Starym Gradzie, budowana od 1520 roku i pomyślana jako ufortyfikowana posiadłość, która w razie napaści przyjęłaby też sąsiadów. Sercem założenia jest prostokątny sadzawka z morską wodą, w której nadal pływają mugile, otoczona krytym portykiem; obok stoją gołębnik, cysterna i ogród ziół leczniczych. W murach wykuto łacińskie, chorwackie i włoskie napisy dobrane przez samego Hektorovicia, wśród nich jeden o przemijaniu wszystkiego, co ludzkie. Tutaj poeta napisał w 1556 roku Połów ryb i rozmowy rybackie, jedno z pierwszych dzieł chorwackiej literatury o zwykłych ludziach. Zwiedzanie trwa pół godziny.

Twierdza Fortica, znana też jako Španjola, stoi na wzgórzu jakieś sto metrów nad miastem Hvar i wzniesiono ją w XVI wieku na miejscu starszej warowni. Zbudowano ją po tym, jak flota osmańska spaliła miasto w 1571 roku: nowa twierdza miała przyjąć ludność i działami nadzorować wejście do portu oraz archipelag Pakleni. W 1579 roku uderzył w nią piorun i zapalił prochownię, co zniszczyło część murów, więc odbudowano ją pod koniec stulecia. Dziś mieści małą kolekcję amfor wydobytych z morza, lochy i taras, z którego widać cały port z wysepkami. Podejście z miasta trwa dwadzieścia minut stromymi schodami i ścieżką; bilet jest tani, a najlepszą chwilą jest zachód słońca.

Dom i mauzoleum Šimego Ljubicia stoją na skraju Starego Gradu, przy drodze ku równinie. Ljubić, urodzony w Starym Gradzie w 1822 roku, był księdzem, archeologiem i historykiem, przez wiele lat dyrektorem Muzeum Narodowego w Zagrzebiu i jednym z twórców chorwackiej archeologii: zbierał inskrypcje, monety i przedmioty z wyspy oraz wydał pierwsze systematyczne przeglądy starożytności Dalmacji. Dom kazał zbudować w stylu klasycystycznym, a obok wzniesiono mauzoleum, w którym pochowano go po śmierci w 1896 roku. Budowla jest prosta, z trójkątnym szczytem i symetryczną fasadą, nietypowa dla architektury wyspiarskiej. Ogląda się ją z zewnątrz, a na terenie rośnie kilka starych cyprysów.

Likorova kuća to ruina wiejskiego domu z XIX wieku na stoku nad Starym Gradem, otoczona tarasami, które kiedyś były winnicą. Takie posiadłości powstawały, gdy winiarstwo Hvaru przeżywało rozkwit, bo filoksera spustoszyła francuskie winnice i popyt na wino dalmatyńskie gwałtownie wzrósł; rodziny wznosiły wtedy domy poza osadami, przy własnych nasadzeniach. Gdy filoksera dotarła i na wyspę, dochody znikły, ludzie wyemigrowali do Ameryki, a domy zostały puste. Dziś widać mury, odrzwia i cysternę, a wokół rośnie makia. Do miejsca wiedzie polna droga; nie ma znaków ani utrzymanej ścieżki, potrzebne są więc dobre buty.

Latarnia Pokonji Dol stoi na niskiej wysepce przed wejściem do portu w Hvarze i znaczy dostęp do miasta od wschodu. Wzniesiono ją w XIX wieku, w okresie, gdy austriacka administracja morska systematycznie wyposażała wschodni Adriatyk w latarnie, bo ruch parowców wymagał bezpiecznej żeglugi także nocą. Wieża jest niska i biała, obok stoi kamienny dom dawnego latarnika, a wysepka jest naga, bez roślinności poza niskimi krzewami. Dziś działa automatycznie. Żadna regularna linia tam nie przybija, ale widać ją z brzegu i z taksówek wodnych ku wyspom Pakleni, a najlepszy widok jest z plaży Pokonji Dol naprzeciw.

Mirje to stanowisko archeologiczne na wschodnim skraju Równiny Starigradzkiej, w pobliżu Dolu, gdzie wśród kamieni i makii rozpoznaje się mury antycznej posiadłości gospodarczej. Rzymskie villae rusticae ciągnęły się przez równinę, bo ziemia rozparcelowana przez Greków pozostała w uprawie także pod władzą rzymską: w takich majątkach tłoczono oliwę i wino, które wywożono statkami z zatoki Starego Gradu. W Mirju widoczne są resztki murów z regularnie układanego kamienia, części pomieszczeń i ślady budynków gospodarczych. Stanowisko nie jest przygotowane do zwiedzania ani oznaczone tablicami, a wiedzie do niego polna droga; najlepiej przyjechać wiosną, gdy roślinność jest niska.

Dubovica to zatoczka na południowym brzegu wyspy, jakieś osiem kilometrów na wschód od miasta Hvar, przy starej drodze ku Staremu Gradowi. Zatokę zamykają dwa przylądki, a w jej głębi leży żwirowa plaża z grubszymi otoczakami i bardzo przejrzystą wodą, która szybko robi się głęboka. Tuż przy plaży stoi kamienny dom z XIX wieku z tarasami z suchego kamienia, jeden z najczęściej fotografowanych budynków na wyspie. Z drogi na plażę schodzi stroma ścieżka, jakieś dziesięć minut, a parking przy szosie jest mały i latem zapełnia się przed południem. Nie ma pryszniców ani cienia poza kilkoma drzewami, warto więc zabrać wodę i parasol.

Palmižana to zatoka po północnej stronie Sveti Klement, największej wyspy łańcucha Pakleni, i jedyne miejsce w archipelagu z prawdziwą mariną, osłoniętą i od bory, i od wiatru z południa. Nad zatoką leży ogród botaniczny, który rodzina Meneghello zaczęła zakładać na początku XX wieku, z palmami, agawami, kaktusami i egzotycznymi gatunkami przywiezionymi z podróży; wokół ogrodu powstały pawilony i restauracje działające do dziś. Za wzgórzem, piętnaście minut marszu, jest żwirowa plaża zwrócona na południe. Taksówki wodne z Hvaru kursują regularnie, a rejs trwa jakieś dwadzieścia minut. Na odwiedziny wystarczy pół dnia, a buty na leśne ścieżki są przydatne.

Wyspy Pakleni to łańcuch szesnastu wysepek przed portem Hvaru, a ich nazwa nie ma nic wspólnego z piekłem: pochodzi od słowa paklina, żywicy sosnowej pozyskiwanej z tutejszych lasów, którą przez stulecia smarowano drewniane statki. Wysepki są niskie i porośnięte sosnowym lasem, z zatoczkami osłoniętymi od wszystkich wiatrów, były więc naturalnym kotwicowiskiem; dziś są głównym obszarem kąpielowym miasta Hvar. Największa jest Sveti Klement z zatoką Palmižana i mariną, a najbliżej miasta leżą Jerolim i Galešnik. Kursują do nich taksówki wodne z portu Hvaru co pół godziny w sezonie, rejs trwa dziesięć do dwudziestu minut. Na większych wysepkach działają konoby; wszystko inne to sosnowy las i skalisty brzeg.

Zaraće to dwie sąsiadujące zatoczki po południowej stronie wyspy, Malo i Velo Zaraće, rozdzielone skalnym grzbietem przebitym niskim naturalnym przejściem, przez które można przepłynąć z jednej do drugiej. Plaże są żwirowe i wąskie, otoczone białą skałą i sosnami, a morze, wystawione na otwartą wodę, jest zimniejsze i czystsze niż w osłoniętych zatokach. Do zatoczek dociera się zjazdem z głównej drogi przez wieś o tej samej nazwie, potem stromą drogą, której ostatnie dwieście metrów przechodzi w schody. Gastronomii nie ma poza małą konobą w sezonie, bierze się więc własną wodę. Przy silnym wietrze z południa morze wrzuca fale i kąpiel jest wtedy nieprzyjemna.

Jerolim to pierwsza wysepka łańcucha Pakleni, mniej niż kilometr od portu w Hvarze, i najszybciej osiągalne kąpielisko z miasta. Nazwę wziął od dawnej kapliczki świętego Hieronima, której już nie ma. Brzeg jest skalisty z kilkoma małymi żwirowymi zatoczkami i betonowymi platformami, a morze głębokie i bardzo przejrzyste, bo nie ma tu ani ujścia rzeki, ani piasku. Od lat sześćdziesiątych wysepka znana jest jako kąpielisko naturystyczne, a dziś kąpiel nago i w strojach odbywa się na oddzielnych odcinkach brzegu. Wnętrze to gęsty sosnowy las z wąskimi ścieżkami. Taksówki wodne z Hvaru kursują co pół godziny w sezonie, rejs trwa jakieś dziesięć minut; na wyspie działa jeden bar.

Galešnik to najmniejsza i najbliższa wysepka przed portem w Hvarze, zaledwie kilkaset metrów od nabrzeża, więc łódź dociera tam w pięć minut. Na szczycie wysepki stoją resztki małego fortu, który Wenecjanie wznieśli w XVI wieku, by zamknąć wejście do portu krzyżowym ogniem wraz z miejską twierdzą Fortica; fort później opuszczono i został z niego tylko kamienny parter. Brzeg jest skalisty, z betonowymi platformami do opalania i stromym wejściem w głęboką wodę. Wysepka urządzona jest jako dzienny beach club z barem i leżakami, otwarty w sezonie. Warto przyjść po południu, gdy widać stąd cały miejski port pod światło.

Targ w mieście Hvar działa w cieniu przy północnej krawędzi głównego placu, w przejściu prowadzącym ku górnej części miasta, i jest mniejszy niż targi na lądzie, bo wyspa produkuje na tarasach, w małych ilościach. Sprzedaje się to, co rodzi się na Hvarze: pomidory, cukinie, figi i winogrona późnym latem, miód szałwiowy i rozmarynowy, suszoną lawendę w woreczkach, oliwę i domowe likiery. Wśród stoisk stoją producenci z górskich wsi, którzy przychodzą rano z tym, co tego dnia zebrali. Otwiera się wcześnie i zamyka koło południa, a najlepszy wybór jest przed dziewiątą. Ceny są nieco wyższe niż na lądzie, bo część towaru przypływa promem.

Targ w Starym Gradzie rozstawia się każdego ranka na placyku kilka kroków od nabrzeża, a po składzie oferty widać, że za miejscowością leży Równina Starigradzka, jedyny większy obszar rolny na wyspie. Dlatego wybór warzyw jest tu lepszy niż gdzie indziej na Hvarze: pomidory, papryka, boćwina, cebula i ziemniaki z równiny, obok fig, migdałów i winogron w sezonie. Sprzedaje się też domową oliwę, wino w plastikowych butelkach i suszone figi na sznurkach. Działa od wczesnego rana do południa, a poza sezonem tylko w weekendy, gdy otwierają się trzy albo cztery stoiska. Nieopodal jest sklep spożywczy na to, czego targ nie ma.