Rovinj. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Święta Eufemia to zarazem dach i kompas Rovinja: barokowy kościół ukończony w 1736 roku wieńczy wzgórze starego miasta, a jego sześćdziesięciometrowa dzwonnica, wzorowana na kampanili św. Marka w Wenecji, widoczna jest z pełnego morza wcześniej niż samo miasto. Na szczycie obraca się miedziany posąg świętej, wskazując rybakom wiatr: gdy Eufemia patrzy w stronę lądu, nadchodzi jugo. Wewnątrz, za głównym ołtarzem, spoczywa jej kamienny sarkofag; tradycja mówi, że w roku 800 przypłynął z Konstantynopola, a mieszkańcy z modlitwą wciągnęli go na wzgórze. Dzień świętej, 16 września, to wciąż największe święto Rovinja, z pielgrzymami z całej Istrii. Kogo nie straszą drewniane schody, niech wejdzie na dzwonnicę: widok obejmuje całą starówkę, wyspy Katarinę i św. Andrzeja oraz wybrzeże po kanał Lim. Wstęp do kościoła jest wolny, dzwonnica kosztuje symbolicznie; najciszej jest wczesnym rankiem, zanim rzeka zwiedzających ruszy w górę Grisii.

Latarnia Sveti Ivan na pełnym morzu stoi na najbardziej wysuniętej skale rovinjskiego archipelagu, pięć i pół mili na południowy zachód od miasta: kamienna wieża dwudziestu trzech metrów wzniesiona w 1853 roku, której światło wciąż prowadzi statki środkowym Adriatykiem. Skała jest naga i niska, przy złej pogodzie fale ją przelewają, więc życie latarników znaczyło tu przez półtora wieku najsurowszą samotność; z automatyzacją załoga odeszła, a latarnia została, z domem, w którym dziś można nocować w trybie turystyki robinsonowej. Dla dziennego gościa Sveti Ivan to cel wyprawy łodzią albo, dla wprawnych, kajakiem po spokojnym morzu: wokół skały dno wali się stromo w błękit, z ławicami ryb i jakąś amforą w głębinie, ulubiony punkt nurków. Lądowanie zależy od fali i woli sternika; często zostaje się przy skale, kąpiąc się z łodzi. W każdym razie weźcie kapelusz i wodę, na skale nie ma ani cienia, ani źródła, tylko wieża, mewy i otwarte morze, dla którego się przypływa: tu po raz pierwszy widać, jak wielki jest Adriatyk.

Centrum Badań Morza Instytutu Ruđera Boškovicia to cicha, naukowa strona Rovinja: w budynkach przy Valdiborze, nad i wokół historycznego akwarium, od ponad wieku pracują biolodzy, chemicy i oceanografowie, którzy Adriatyk mierzą, liczą i strzegą. Stację założono w 1891 roku jako berlińską stację zoologiczną, jedno z pierwszych laboratoriów morskich Europy, a od lat siedemdziesiątych należy do największego chorwackiego instytutu naukowego; stąd wypływa statek badawczy Burin, tu śledzi się temperaturę, zasolenie i życie północnego Adriatyku w seriach danych długich na pół wieku, bezcennych dziś, gdy morze zmienia się szybciej niż kiedykolwiek. Dla odwiedzającego centrum to głównie tło za akwarium, ale warto wiedzieć, na co się patrzy: światła laboratoriów wieczorem, nurkowie z butlami na molo, studenci na praktykach. Od czasu do czasu, w Dzień Instytutu albo Noc Naukowców, drzwi otwierają się dla publiczności, z warsztatami dla dzieci; terminy ogłasza miasto. Bez tego centrum Rovinj byłby tylko piękny; z nim jest też mądry, miasto, które swojego morza nie tylko sprzedaje, lecz je rozumie.

Stary Rovinj do 1763 roku był wyspą: wtedy zasypano kanał ku stałemu lądowi, a miasto, które przez wieki mogło rosnąć na swojej skale tylko w górę i coraz ciaśniej, pozostało najgęściej utkanym nadmorskim labiryntem Adriatyku. Domy wyrastają prosto z morza, ich pranie wisi nad falami, a uliczki są tak wąskie, że sąsiadki podają sobie przez nie ręce. Panowanie weneckie od XIII do XVIII wieku zostawiło miastu język fasad, skrzydlate lwy i dzwonnicę na wzór San Marco; rybacka codzienność zostawiła batany, karczmy spacio i zwyczaj jedzenia kolacji na progu. Najpiękniejsze wejście wiedzie przez Łuk Balbich i Grisią ku świętej Eufemii, ale prawdziwy Rovinj odsłania się w skrętach: ku zaułkom kończącym się w morzu, podwórkom z kaktusami w blaszanych wiadrach, oknom pachnącym smażoną rybą. Obejdźcie miasto brzegiem, potem przejdźcie środkiem: pół godziny marszu, dwie godziny przystawania. Ranek należy do rybaków i piekarń, popołudnie do malarzy, a nocą, gdy kamień stygnie, wraca dawna, cicha wyspa.

Port Rovinja obejmuje półwysep z dwóch stron: północne nabrzeże przy Valdiborze przyjmuje kutry i ich kuzynki gajety, a mały południowy porcik pod starym miastem strzeże batan, łódek i rzędów statków wycieczkowych. Tu najlepiej widać, że Rovinj to wciąż miasto rybackie: rano wyładowuje się skrzynki, mewy eskortują każdy ruch, a kupujący czekają, aż ryba przejdzie prosto z pokładu na stragan targu rybnego. Za dnia port jest punktem startu na wyspy, do kanału Lim i na wieczorne rejsy widokowe; cenniki stoją na molach, a umowa z przewoźnikami wciąż jest warta tyle, co uścisk dłoni. Wieczór należy do spacerowiczów: światła zapalają się łańcuszkiem, batany kołyszą się na cumach, a z tarasów przy nabrzeżu patrzy się, jak dzwonnica zmienia kolory. Obejdźcie obie twarze portu w dwudziestominutowej pętli i skończcie na południowym molo: stamtąd otwiera się najpiękniejszy widok na domy wyrastające prosto z morza, obraz, dzięki któremu pół świata usłyszało o Rovinju.

Muzeum Dziedzictwa Rovinja mieszka w barokowym pałacu rodziny Califfich przy placu Marszałka Tity, dwa kroki od nabrzeża: szlachecki dom z XVII wieku, w którym od 1954 roku układa się pamięć miasta. Ekspozycja jest różnorodna jak samo miasto: archeologia z Monkodonji i okolicznych grodzisk, malarstwo weneckie od XV do XVIII wieku ze starymi mistrzami, jakich małe miasta rzadko posiadają, izba dawnej rovinjskiej kuchni, modele statków i etnografia rybackiego świata. Wyjątkowy jest dział sztuki współczesnej: od lat sześćdziesiątych muzeum skupuje prace z wystawy Grisia, więc czyta się tu także historię rovinjskiej kolonii malarzy. Budynek sam jest eksponatem, z kamienną klatką schodową, sztukateriami i widokiem z salonu wprost na dzwonnicę. Muzeum to miła przeciwwaga dla południowego upału: godzina chłodu, kultury i ciszy w najżywszej części miasta. Letnie godziny sięgają wieczora, zimowe są krótsze; bilet należy do tych, które płaci się bez namysłu. Na koniec spójrzcie na plac: pałac, zegar i mała fontanna tworzą najharmonijniejszy salon Rovinja pod gołym niebem.

Zlatni rt, czyli Punta Corrente, to najszlachetniejszy park chorwackiego wybrzeża: sto hektarów stuletniego lasu sadzonego od lat 90. XIX wieku przez wiedeńskiego przemysłowca Georga Hütterotta, który marzył o uzdrowisku klimatycznym. Uzdrowisko nigdy nie powstało, las tak: aleje cyprysów, cedry himalajskie, sosny i dęby ostrolistne zadaszają dziś sieć ścieżek, wzdłuż których ciągną się zatoczki z najczystszym miejskim morzem. Park zaczyna się dziesięć minut spacerem na południe od centrum, za mariną, i żyje rytmem miasta: ranek należy do biegaczy i pływaków, dzień do kąpiących się rodzin, wieczór do spacerowiczów z psami i par na ławkach. Kąpać się można wzdłuż całej krawędzi, od betonowych płyt przy dawnym kamieniołomie, gdzie dziś wspinają się wspinacze, po otoczaki zatoki Lone. Wstęp jest wolny, auta zostają na zewnątrz, rowery i hulajnogi jeżdżą bocznymi ścieżkami. Weźcie maskę: dno przy przylądku należy do najbogatszych w mieście. Najpiękniejsza chwila to złota godzina, gdy słońce kładzie się na sosnach, a park uzasadnia swoją nazwę.

Škaraba to ostatni przylądek miejskiej kąpieli i pierwszy przylądek dziczy: skalisty koniec lasu Zlatnego rtu, gdzie zadbane alejki przechodzą w ścieżki, a plaże w rząd kamiennych półek nad głęboką wodą. Przychodzi się tu po trzy rzeczy, których północna część parku nie daje: samotność nawet w letni dzień roboczy, skoki ze skał od dwóch do sześciu metrów do wyboru i dno, które stromo wali się w błękit, ulubiony punkt miejskich nurków z maską. Cień dają sosny pochylone nad samą krawędzią, a miejsca na ręcznik nigdy nie brak, bo kąpiący rozpraszają się po półkach, zamiast układać się obok siebie. Udogodnień nie ma żadnych, ani kiosku, ani prysznica, plecak musi więc nieść wszystko, przede wszystkim wodę. Do Škaraby dochodzi się spacerem przez park, jakieś dwadzieścia minut od wejścia, albo od morza, kajakiem wzdłuż brzegu, co jest też najpiękniejszym podejściem. Uważajcie z dziećmi, półki wiszą wysoko nad wodą i bez barierek. Nagrodą za mały trud jest morze jak sprzed turystyki: głębokie, chłodne przy wejściu i całkowicie wasze.

Cisterna to zatoczka w południowej części lasu Zlatnego rtu, nazwana od starej kamiennej cysterny na zapleczu, która niegdyś poiła park: mniejsza i cichsza siostra Lone, z mieszanką drobnego otoczaka i kamiennych płyt oraz morzem, które pogłębia się dość wolno dla rodzin i dość szybko dla pływaków. Sosny obejmują zatokę z obu stron, naturalny cień trwa do popołudnia; leżaków i muzyki brak, i właśnie dlatego wybierają ją ci, którym Mulini za głośne, a Škaraba za wymagająca. Dno jest głównie skaliste z piaszczystymi kieszeniami, woda dzięki położeniu w parku trzyma się wśród najczystszych w mieście, a maska przy brzegowych skałach zawsze coś pokaże. Do Cisterny dochodzi się parkową drogą pieszo lub rowerem, jakieś dwadzieścia minut od wejścia do Zlatnego rtu; po drodze źródełko i ławki. Udogodnień nie ma, przynieście więc wszystko swoje i wszystko zabierzcie. Cisterna to zatoka na cały dzień z książką: dość blisko miasta, by przyjść bez planu, dość daleko, by zapomnieć, która godzina.

Palud to jedyny rezerwat ornitologiczny Istrii i jedno z tych miejsc, które pokazują, o ile Rovinj jest czymś więcej niż plażami: mokradło tuż nad morzem, osiem kilometrów na południe od miasta, gdzie Austriacy w XIX wieku przekopali kanał ku morzu w nadziei, że słona woda przegoni komary. Komary zostały, ale słonawa laguna stała się rajem ptaków: w trzcinach i na otwartej wodzie odnotowano ponad dwieście gatunków, od czapli i łabędzi po rzadkie ptaki drapieżne, najliczniej wiosną i jesienią, gdy wędrowne odpoczywają w drodze przez Adriatyk. Ścieżkę wokół mokradła przechodzi się w łatwą godzinę, z wieżą obserwacyjną w połowie; wstęp kosztuje symbolicznie w sezonie, a lornetka opłaca się bardziej niż aparat. Morze jest tuż obok, wizyta łączy się więc z kąpielą w zatoce Palud, żwirowej i spokojnej nawet w sierpniu. Weźcie środek na komary, uszanujcie ciszę, a psy na smyczy. Dla rodzin to najłatwiejsza wyprawa w dzicz: pół dnia, zero podejść, a dzieci liczą czaple zamiast parasoli.

Stary kamieniołom w sercu Zlatnego rtu to miejsce, gdzie Rovinj przez wieki ciął swój kamień, a dziś najbardziej nieoczekiwana przestrzeń parku: amfiteatr pionowych ścian wysokich na jakieś dwadzieścia metrów, otwarty ku morzu, z dnem zarośniętym trawą i sosnami. Stąd wapień odpływał łodziami na nabrzeża i pałace, a gdy baron Hütterott kupił pod koniec XIX wieku przylądek, kamieniołom zamknięto i oddano parkowi; zostały płaskie, niemal architektoniczne płaszczyzny cięcia, które dziś służą nowemu celowi. Kamieniołom jest bowiem naturalną halą wspinaczkową: w ścianach obito kilkadziesiąt dróg wszystkich trudności, więc latem wspinacze zmieniają się tu od rana do zmroku, a publiczność ogląda spektakl z trawy. Niewspinaczom przestrzeń oferuje cień, echo i scenografię, jakiej park nie ma nigdzie indziej: aleja cyprysów przy wejściu należy do najczęściej fotografowanych motywów Rovinja. Zimą i o zmierzchu kamieniołom bywa zupełnie pusty i wtedy robi największe wrażenie, gdy w kamiennych płaszczyznach czyta się pracę rąk, które dosłownie wycięły miasto z tego miejsca.

Figarola to mała wyspa naprzeciw plaży Amarin, jedna z dwudziestu dwóch wysp rovinjskiego archipelagu i najłatwiejsza do zdobycia bez łodzi: z brzegu to jakieś dziesięć minut spokojnego pływania, deską SUP albo kajakiem pięć. Wyspa jest niska i zielona, z koroną sosen, obrzeżem kamiennych płyt i dwiema żwirowymi zatoczkami po zawietrznej; udogodnień żadnych, i w tym sens. Figarola to wyprawa na pół dnia planowana jak mała ekspedycja: wodoszczelny worek z ręcznikiem i wodą, buty na skały, maska na dno, które przy brzegach wyspy jest żywe i przejrzyste. Prąd w kanale potrafi pracować, więc przepłynięcie nie jest dla początkujących ani dzieci bez opieki; wszyscy inni dostają rzadkie uczucie, własną wyspę na godzinę-dwie, z widokiem na ląd z kierunku, z którego rzadko się nań patrzy. Wróćcie przed popołudniowym maestralem, gdy kanał się marszczy; a śmieci, rzecz jasna, wracają w worku. Małe wyspy pozostają piękne tylko wtedy, gdy się je pożycza, nie bierze.

Rovinjski targ rybny na Valdiborze to poranna scena miasta, które wciąż łowi: kamienne stoły pod zadaszoną halą zapełniają się od świtu tym, co batany i trawlery wyciągnęły nocą, a do dziewiątej najlepsze zwykle sprzedane. Oferta zależy od sezonu i wiatru: zimą skorpeny, piotrosze i kraby, latem sardynki, pikarele i kalmary; obok omułki i ostrygi z kanału Lim, kupowane tu świeższe niż w jakiejkolwiek restauracji. Targ rybny to też szkoła: sprzedawczynie chętnie wyjaśnią różnicę między połowem a hodowlą, jak czyści się mątwę i ile sardynek trzeba na grilla dla czterech. Ceny są wypisane, gotówka wciąż rządzi, a torba lub pojemnik z lodem to dobry pomysł na powrót do apartamentu. Kto nie gotuje, niech i tak przejdzie: przy hali trzyma się mały zielony targ z istryjskimi warzywami, oliwą i truflami, więc pół godziny pokazuje całą gastronomiczną bazę regionu. Najżywiej od siódmej do dziewiątej; w niedziele ciszej, a w poniedziałki, gdy flota odpoczywa, najskromniej.

Zielony targ na Valdiborze to miejsce, gdzie istryjskie zaplecze co rano schodzi nad morze: stragany pod platanami i wiatą, na których wieśniaczki z okolic Rovinja, Bale i Kanfanaru sprzedają to, co zerwano dziś rano albo przetworzono wczoraj. Lato przynosi pomidory, brzoskwinie, figi i pierwsze arbuzy; jesień winogrona, granaty i grzyby; przez cały rok są istryjska oliwa, miód, rakije ziołowe, ser, suszone figi i trufle w słoikach, najbardziej skoncentrowana pamiątka Istrii. Towar nie nosi metki projektanta, ale ma to, co ważniejsze: degustację przed zakupem i rozmowę, w której zdobywa się przepis. Ceny są uczciwe, targowanie łagodne i z uśmiechem, gotówka obowiązkowa. Targ działa od wczesnego rana do wczesnego popołudnia, najlepszy wybór przed dziesiątą; latem przyjdźcie jeszcze wcześniej, przed upałem i grupami. Do zielonego targu przylega targ rybny, więc śniadanie, obiad i pamiątkę załatwia się w jednym przejściu. Jeśli kupujecie jedno: oliwę małego producenta, w puszce ze względu na światło, i butelkę wody na drogę powrotną.