Vis. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Latarnia przy wejściu do zatoki Visu znaczy przejście, którym statki wchodzą do najlepiej osłoniętego portu środkowego Adriatyku. Postawiono ją w XIX wieku, w okresie, gdy austriacka administracja morska wyposażała wschodnie wybrzeże w sieć świateł; do tego czasu do zatoki wchodziło się za dnia i wedle wiedzy miejscowych pilotów. Znak był potrzebny, bo wejście jest wąskie, z wysepką Host i podwodnymi rafami po jednej stronie, a statki przybywały tu o każdej porze, przede wszystkim wojenne. Dziś latarnia działa automatycznie i widać ją z całego brzegu zatoki. Dla odwiedzających nie jest urządzona, ale widać ją ze statku przy przybyciu i z brzegu przy Forcie George; pod wieczór, gdy się zapala, jest dobrym punktem odniesienia do zdjęcia zatoki.

Kaštel w Komižy wzniesiono w 1585 roku tuż przy brzegu, w czasach, gdy napady piratów na tę część Adriatyku były częste, a miejscowość bogata, bo żyła z ryb. Budowla jest renesansowa, z masywnym czworobocznym korpusem i wysuniętą okrągłą basztą w narożniku, formą odpowiadającą broni palnej; z baszty nadzorowano wejście do zatoki i dostęp do brzegu. Mieszkańcy chronili się w Kaštelu podczas napadu, a przechowywano w nim też wspólny zapas. Gdy cel obronny ustał, budynek zmienił przeznaczenie, a dziś mieści muzeum rybołówstwa. Kaštel stoi na końcu rivy, przy morzu, i widać go z zewnątrz o każdej porze; wnętrze jest dostępne za biletem muzealnym.

Komiža leży po zachodniej stronie wyspy, w zatoce pod górą Hum, a cała jej historia jest rybacka. Stąd przez stulecia łowiono na otwartym morzu wokół Palagružy, najdalszej chorwackiej grupy wysp, a do tej żeglugi rozwinięto osobną łódź: falkušę, drewnianą gajetę z wielkim żaglem łacińskim i zdejmowanymi deskami burtowymi, które usuwano przy wiosłowaniu. Łodzie z Komižy wypływały na tygodnie, a połów solono w drewnianych beczkach. Miasteczko jest zwarte, z wąskimi uliczkami pnącymi się po stoku, a na brzegu stoi renesansowy Kaštel z XVI wieku, dziś muzeum rybołówstwa. Nad miejscowością jest klasztor benedyktynów świętego Mikołaja. Z Visu do Komižy jest dziesięć kilometrów przez środek wyspy.

Prirovo to wąski półwysep wchodzący w zatokę Visu i dzielący ją na dwie zatoczki. Stoi na nim klasztor franciszkanów z kościołem świętego Hieronima, wzniesiony w XVI wieku, a ciekawostka tkwi w fundamentach: klasztor zbudowano bezpośrednio na antycznym teatrze grecko-rzymskiej Issy, więc domy wokół ustawione są w łagodnym łuku idącym za dawną widownią. Ten kształt najlepiej widać z powietrza albo od morza, a w terenie poznaje się go po wygiętej uliczce. Przy klasztorze jest cmentarz z grobowcami rodzin żeglarskich i pomnik poległych w bitwach morskich pod Visem. Półwysep jest niski i porośnięty sosnami, a wokół niego biegnie promenada, z której widać cały port. Z centrum do Prirova idzie się dziesięć minut.

Kościół świętego Hieronima jest częścią klasztoru franciszkanów na cyplu półwyspu Prirovo i wzniesiono go w XVI wieku, w czasach, gdy franciszkanie otrzymali grunt, na którym leżały resztki antycznego teatru. Budowla jest prosta: jedna nawa, kamienna fasada, dzwonnica i drewniany strop, a wnętrze chowa obrazy ołtarzowe i wotywne przedstawienia statków darowane przez viskich żeglarzy po szczęśliwie zakończonych rejsach. Takie wota były nad Adriatykiem zwyczajne, bo z długiego rejsu nie zawsze się wracało. W klasztorze przechowuje się też zbiór znalezisk archeologicznych z Prirova. Kościół otwiera się wokół mszy i w ciągu dnia w sezonie; wstęp jest wolny. Obok jest cmentarz, a widok z półwyspu obejmuje całą zatokę.

Gospina batarija to nadbrzeżna warownia nad portem Visu, wzniesiona w XIX wieku jako stanowisko działowe do nadzoru wejścia do zatoki; nosi nazwę po pobliskim kościele. Budowla to niski kamienny gmach z nasypem ku morzu i pomieszczeniami dla załogi i amunicji, w typie budowanym wówczas wzdłuż całego Adriatyku. Gdy straciła cel wojskowy, odnowiono ją i umieszczono w niej Muzeum Archeologiczne Visu, które chowa znaleziska z greckiej i rzymskiej Issy: ceramikę, monety bite w Issie, biżuterię, kamienne ułomki i przedmioty z dna morskiego wokół wyspy. Ekspozycja tłumaczy, jak wyglądało codzienne życie w antycznym mieście i jak handlowano po Adriatyku. Muzeum jest małe, obejście trwa godzinę, a bilet jest tani.

Zielona Grota znajduje się na wysepce Ravnik, na wschód od Visu, a sposobem oświetlenia różni się od bardziej znanej Błękitnej Groty na Biševie: tu światło wchodzi przez otwór w stropie, pada pionowo na wodę i nadaje jej zielonkawy ton, a w południe widać w sali jasny słup sięgający dna. Grota ma dwa wejścia dość duże, by wpłynęła do niej mała łódź, więc wchodzi się do niej także kajakiem; w odróżnieniu od Błękitnej Groty kąpiel jest tu dozwolona i to główny powód przybycia. Dno jest żwirowe i płytkie przy brzegu. Dociera się łodzią wycieczkową z Visu i Komižy, zwykle w ramach objazdu południowego wybrzeża, albo własną jednostką. Najlepsza pora to około południa, gdy słońce stoi najwyżej.

Budikovac to wysepka przed południowo-wschodnim wybrzeżem Visu, znana z płytkiej laguny powstającej między nią a sąsiednią wysepką Mali Budikovac: pas morza między nimi sięga ledwie do pasa, dno jest jasne i piaszczyste, więc woda przybiera wyraźnie jasną barwę, jaką rzadko widuje się w tej części Adriatyku. Dlatego lagunę nazywa się często błękitną. Wysepka jest niemal niezamieszkana; żyje tam jedna rodzina, która w sezonie prowadzi konobę i uprawia ogród, a reszta to makia i murki z suchego kamienia z czasów, gdy sadzono tu winorośl. Dociera się łodzią wycieczkową z Visu, Komižy albo Rukavaca, lub własną jednostką. Kotwicowisko jest osłonięte; weźcie buty do wody ze względu na muszle na dnie.

Błękitna Grota znajduje się w zatoce Balun na wysepce Biševo, na południowy zachód od Visu, i znana jest ze światła: promienie słońca wchodzą przez podwodny otwór po stronie południowej, odbijają się od jasnego dna i wypełniają salę błękitnym blaskiem, a przedmioty w wodzie przybierają srebrzystą barwę. Grota ma około dwudziestu czterech metrów długości, a sklepienie sięga piętnastu metrów wysokości. Do 1884 roku wchodziło się do niej tylko nurkując przez podwodne przejście; w tym roku, z inicjatywy austriackiego badacza Eugena von Ransonneta, przebito sztuczne wejście, którym dziś przepływają łodzie. Najlepsza pora to między jedenastą a dwunastą, gdy słońce stoi najwyżej. Dociera się zorganizowaną wycieczką z Visu albo Komižy; kąpiel wewnątrz jest niedozwolona.

Stiniva to zatoczka na południowym wybrzeżu Visu, która wygląda, jakby powstała przez pomyłkę: strome skały po obu stronach niemal się schodzą i zostawiają przejście szerokie na kilka metrów, którym wchodzi się na mały żwirowy plaż zamknięty ze wszystkich stron. Zatoczka jest w istocie dawną jaskinią, której sklepienie się zawaliło, zostawiając tylko otwór ku morzu. W 2016 roku ogłoszono ją najpiękniejszą plażą Europy i od tego czasu jest stałym przystankiem łodzi wycieczkowych. Dociera się łodzią z Visu i Komižy albo pieszo ścieżką z drogi nad zatoczką, ze stromym zejściem na jakieś dwadzieścia minut; powrót pod górę wymaga obuwia i wody. Po południu zatoczka jest w cieniu, bo słońce schodzi za skały, a najspokojniej jest wczesnym rankiem, zanim przypłyną łodzie.

Tunel w zatoczce Parja to jeden z kilku schronów dla okrętów podwodnych przebitych w nadbrzeżnej skale Visu w czasach, gdy wyspa była zamkniętą strefą wojskową. Od lat pięćdziesiątych XX wieku do 1989 roku Vis był bazą Jugosłowiańskiej Marynarki Wojennej, a zagraniczni goście nie mogli na wyspę wjeżdżać; w tym okresie zbudowano tunele, schrony, stanowiska działowe i podziemne magazyny rozrzucone po całej wyspie. Ten tunel jest dość duży, by wpłynął do niego mniejszy okręt podwodny albo łódź, i jest wybetonowany, z końcem zamkniętym w skale. Dziś wchodzi się do niego łodzią, kajakiem albo wpław; wewnątrz jest zimno, ciemno i cicho, a woda niezwykle klarowna. Dociera się łodzią wycieczkową z Visu albo własną jednostką, ostrożnie ze względu na wąskie wejście.

Wysepka Host leży przed wejściem do zatoki Visu i choć jest mała i niezamieszkana, jej nazwa pojawia się w historii morskiej dwukrotnie. W 1811 roku na wodach wokół niej brytyjska eskadra pod dowództwem Williama Hoste'a pobiła znacznie liczniejsze siły francusko-włoskie, a wysepkę nazwano jego imieniem. W 1866 roku przed tą samą wyspą rozegrała się bitwa pod Visem, w której flota austriacka pod Wilhelmem von Tegetthoffem zatopiła dwa włoskie pancerniki; była to ostatnia wielka bitwa morska rozstrzygnięta taranowaniem, a nie działami. Dziś Host porasta niski krzew, a stoi na nim latarnia. Opływa się go łodzią z portu Visu; kąpiel jest możliwa ze skał, a przybicie zależy od wiatru.