Motovun. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Grožnjan to miasteczko na wzgórzu na zachód od Motovunu, które po drugiej wojnie światowej niemal opustoszało: wyjazdy zmniejszyły liczbę mieszkańców do kilkudziesięciu, a domy zostały puste. W 1965 roku miejsce ogłoszono miastem artystów, a opuszczone domy oddano w użytkowanie malarzom i rzeźbiarzom, od 1969 zaś spędza tu lato Chorwacka Młodzież Muzyczna z kursami międzynarodowymi, więc latem z otwartych okien słychać ćwiczenie. Dziś w wąskich uliczkach działa ze dwadzieścia galerii i pracowni, a kalendarz trzymają festiwal jazzowy i koncerty kursantów. Rdzeń jest mały i cały pieszy, z kościołem świętych Wita, Modesta i Krescencji, lożą i punktem widokowym ku morzu. Od Motovunu dzieli go dziewiętnaście kilometrów; przyjedźcie po południu i zostańcie na koncert.

Pietrapelosa to ruina średniowiecznego zamku na skalnym grzbiecie nad kanionem Bračany, na północny wschód od Motovunu, a nazwa po włosku znaczy włochaty kamień, od roślinności pokrywającej białe skały wokół warowni. Zamek wspomniany jest już na początku XII wieku i przez całe średniowiecze był ośrodkiem państewka na granicy między patriarchatem Akwilei a posiadłością wenecką, więc kilkakroć zmieniał pana; od XV wieku dzierżył go ród Gravisich. Opuszczono go w XVIII wieku i od tego czasu niszczeje, lecz mury, wieża i część pierścienia obronnego wciąż stoją na skale opadającej pionowo ku rzece. Do ruiny wiedzie znakowana ścieżka od drogi przy Sovinjaku, podejście na jakieś dwadzieścia minut. Mury są niepewne i nie wspina się po nich; widok na kanion jest wystarczającym powodem przyjazdu.

Małe muzeum Parenzany w Livade, na dnie doliny pod Motovunem, chowa to, co po kolei wąskotorowej zostało, gdy wywieziono szyny: fotografie stacji i pociągów, rozkłady jazdy, bilety, narzędzia, urządzenia sygnałowe, tablice z nazwami i makiety pokazujące trasę z Triestu do Porecza. Zbiór powstał z prywatnej inicjatywy, z przedmiotów, które ludzie przez dziesięciolecia trzymali po domach, i właśnie to daje mu wartość: większość z tego nie trafiła do muzeów państwowych, lecz do szuflad. Przy eksponatach wyjaśnia się, czemu linię zamknięto w 1935 roku, jak przeładowywano towar i ile naprawdę trwał przejazd. Muzeum jest małe, a obejście trwa pół godziny, i stoi przy samym szlaku rowerowym, jest więc logiczną przerwą w środku jazdy. Działa sezonowo, poza sezonem zapowiedzcie przyjazd.

Nowa Brama to druga brama Motovunu, przebita przez wewnętrzny pierścień obronny tam, gdzie stroma ścieżka dojściowa łamie się ku placowi. Nazywa się nową, bo jest młodsza od głównej, z czasów, gdy miasteczko przerosło pierwotny pierścień i potrzebowało dodatkowego przejścia ku podgrodziu, a od zewnątrz miała niegdyś most zwodzony nad fosą, z którego dziś widać jedynie gniazda w kamieniu. Przejście jest wąskie, zadaszone i kręte, forma bynajmniej nieprzypadkowa: napastnik, który przebił pierwszą bramę, musiał zwolnić i stracić odstęp. Od wewnątrz brama otwiera widok na dzwonnicę, od zewnątrz na stok z winnicami. Dochodzi się do niej spacerem po murach albo boczną ścieżką wzdłuż domów, a w cieniu przejścia latem zatrzymuje się niemal każde podejście.

Kościół świętego Jana Chrzciciela stoi w dolnej części Motovunu, w dzielnicy Gradiziol, która zeszła po zboczu poza stare mury, i należy do tego szeregu małych kościołów, jakie w istryjskich osadach budowano dla dzielnic odległych od fary. Budowla jest prosta: prostokątna nawa, kamienna fasada, dzwonnica na przyczółku z jednym dzwonem i placyk przed wejściem, gdzie mieszkańcy siadają w cieniu. Jan Chrzciciel jest w Istrii częstym patronem, a jego święto obchodzi się 24 czerwca, w czasie, gdy w tej okolicy pali się sobótkowe ogniska, obyczaj starszy niż kalendarz kościelny. Kościół otwiera się rzadko, głównie w sam dzień święta. Z głównego placu schodzi się pięć minut, a po drodze widać domy pokazujące, jak Motovun wyglądał, zanim stał się celem podróży.

Oprtalj stoi na grzbiecie na północ od doliny Mirny, na jakichś trzystu siedemdziesięciu metrach, a z murów Motovunu jawi się jako drugie miasteczko na drugim wzgórzu. Osada jest średniowieczna, z resztkami murów i bramą, a przy wejściu wita otwarta loża z XVI wieku z wmurowanymi rzymskimi i średniowiecznymi kamiennymi ułomkami, praktyką w Istrii zwyczajną, gdzie stary kamień wstawiano w nowe budynki. Kościół parafialny świętego Jerzego ma wysoką dzwonnicę z widokiem, a w okolicy stoi kilka kościółków z gotyckimi freskami, wśród nich świętego Rocha i świętego Jana. Oprtalj jest mniejszy i cichszy od Motovunu, z paroma sklepami i kilkoma konobami; dojeżdża się drogą wzdłuż lasu, czternaście kilometrów od Motovunu. Na półdniową wycieczkę poza dolinę to najbliższa inna kupa kamienia warta podejścia.

Widok ze wzgórza Motovunu na dolinę Mirny należy do tych obrazów, które tłumaczą, czemu miasteczko wzniesiono właśnie tutaj: z murów widać płaskie dno doliny, gdzie przeplatają się pola, winnice i ciemna masa dębowego lasu, a przez to wszystko wije się Mirna, najdłuższa istryjska rzeka o pięćdziesięciu trzech kilometrach biegu. Dolina bywała niegdyś bagnista i malaryczna, mieszkano więc na górze, bezpiecznie i sucho; osuszono ją dopiero w XX wieku i dziś jest najżyźniejszą glebą Istrii. Rankiem niemal regularnie pokrywa ją mgła, z której sterczą tylko szczyty sąsiednich wzgórz z osadami Oprtalj, Vrh i Brkač, obraz, na który fotografowie czekają od świtu. Najlepsze miejsce do patrzenia to północno-zachodni narożnik murów, a najlepsza pora wczesna jesień, gdy mgła zjawia się częściej niż latem.

Las motovuński rozciąga się po dnie doliny Mirny, na północ poniżej miasteczka, i pokrywa jakieś dziesięć kilometrów kwadratowych wilgotnego drzewostanu dębowego, w którym rośnie to, z czego Istria słynie dzisiaj: biała trufla, Tuber magnatum, grzyb, którego się nie hoduje, lecz tylko znajduje. Wilgotny, przepuszczalny namuł rzeczny i dąb szypułkowy dają dokładnie te warunki, których biała trufla wymaga, a które w Europie spełnia jeszcze tylko kilka obszarów, wśród nich piemoncka Alba. W 1999 roku Giancarlo Zigante z Livade wykopał z psem okaz o wadze 1,31 kilograma, wówczas największy odnotowany na świecie. Sezon białej trufli trwa od września do stycznia, czarną znajduje się przez większą część roku. Lasu nie przeszukuje się na własną rękę: zbiór jest uregulowany, a miejscowe agencje prowadzą gości na poszukiwania z psami, zwykle rano i w gumowcach.

Kotli to przysiółek nad górnym biegiem Mirny pod Humem, a nazwę wziął od kotłów, okrągłych zagłębień, które woda wyżłobiła w wapiennym korycie. Rzeka spada tu po stopniach i napełnia te baseny, a niegdyś poruszała młyny, których przysiółek miał kilka; część odnowiono, kamienne domy stoją częściowo puste, a miejsce niemal opustoszało około 1965 roku, gdy ludzie wyjechali do miast. Dziś przychodzi się kąpać w kotłach, zimnych nawet latem, i na krótki spacer wzdłuż potoku pod drzewami. Dostęp jest pieszy z parkingu nad przysiółkiem, zejście trwa ze dziesięć minut, a ścieżka jest stroma i śliska po deszczu, więc obuwie z dobrą podeszwą to realna potrzeba. Od Motovunu dzieli go jakieś trzydzieści kilometrów, najlepiej połączyć z wizytą w Humie.

Zachodni narożnik motovuńskich murów jest miejscem, gdzie w miesiącach letnich każdego wieczoru zbiera się ze trzydzieści osób w tym samym celu: patrzeć, jak słońce zapada za wzgórza ku morzu. Powodem nie jest tylko wysokość, lecz kształt doliny; ku zachodowi otwiera się ona prosto na Novigrad i morze, więc słońce opada w szeroką, niezasłoniętą przestrzeń, a pola i winnice poniżej zmieniają barwę z zieleni w miedź w jakieś dziesięć minut. Późną jesienią i zimą, gdy w dolinie trzyma się mgła, obraz jest inny: słońce zachodzi w białą płaszczyznę, z której sterczą tylko szczyty sąsiednich wzgórz. Miejsce jest częścią bezpłatnego spaceru po murach, bez barierki od zewnątrz, uważajcie więc na krawędź i na dzieci. Przyjdźcie ze dwadzieścia minut przed zachodem, bo najlepsze miejsca przy samym narożniku szybko się zapełniają.

Parenzana to dawna kolej wąskotorowa, która od 1902 do 1935 roku łączyła Triest z Poreczem, sto dwadzieścia trzy kilometry toru o szerokości siedmiuset sześćdziesięciu milimetrów przez dzisiejsze Włochy, Słowenię i Chorwację. Pociąg jechał wolno, na całą trasę potrzebował prawie ośmiu godzin, i woził wino, oliwę, kamień i ludzi, dopóki utrzymanie przestało się opłacać; linię rozebrano, a szyny wywieziono. Po roku 2000 trasę odtworzono jako szlak rowerowy i pieszy, i dziś jest najbardziej znaną istryjską drogą cykloturystyczną. Odcinek przy Motovunie biegnie dnem doliny skrajem lasu, łagodnie i bez podjazdów, bo kolej musiała trzymać spadek najwyżej dwóch procent. Rowery wypożycza się w Motovunie i Livade; do Vižinady jest jakieś piętnaście kilometrów, z tunelami i wiaduktami po drodze.

Istarske Toplice leżą na dnie doliny Mirny, pod pionową ścianą skalną wysoką na jakieś osiemdziesiąt metrów, i są jednym z najstarszych miejsc kąpielowych w tej części Europy: ciepłe źródło siarkowe, które wychodzi tu na powierzchnię o temperaturze około trzydziestu pięciu stopni, wykorzystywano już w czasach rzymskich, a uzdrowisko urządzono w XIX wieku pod austriacką administracją. Woda jest bogata w siarkę i minerały i tradycyjnie służyła przy dolegliwościach skórnych i reumatycznych, a jej charakterystyczny zapach czuć, zanim ujrzy się budynek. W ostatnich latach kompleks jest bez regularnej działalności hotelowej, a plany się zmieniają, sprawdźcie więc przed przyjazdem, czy coś jest otwarte. Samo miejsce warte jest przejazdu: skała, źródło i dolina, przy drodze wiodącej ku Oprtaljowi, jakieś dziesięć kilometrów od Motovunu.