Zadar. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Kościół świętego Szymona strzeże najcenniejszego przedmiotu Zadaru: srebrnego sarkofagu patrona miasta, skrzyni z dwustu pięćdziesięciu kilogramów srebra, wykutej między 1377 a 1380 rokiem przez Franciszka z Mediolanu z trzynastoma zadarskimi mistrzami, na zamówienie królowej Elżbiety, żony Ludwika Andegaweńskiego. Skrzynia jest arcydziełem średniowiecznego złotnictwa i zarazem komiksem w metalu: reliefy opowiadają, jak ciało świętego trafiło do Zadaru, jak królowa próbowała zabrać jego część i jak żałowała, z portretami fundatorki i jej trzech córek. Sarkofag unosi się nad głównym ołtarzem, niesiony przez dwa brązowe anioły odlane z tureckich armat, a w środku naprawdę leży ciało świętego Symeona Bogoprzyjemcy, starca, który według Ewangelii trzymał małego Chrystusa na rękach. Sam kościół to barokowa sala XVII wieku na starszych fundamentach, spokojna i nieco ciemna, co blask srebra tylko wyostrza. Najuroczyściej jest około 8 października, w dzień świętego, gdy skrzynię się otwiera, a miasto świętuje swojego Šime; przez resztę roku macie reliefy niemal dla siebie. Wstęp wolny, ramiona zakryte.

Stomorica to najmniejszy zabytek Zadaru i jeden z najosobliwszych: fundamenty przedromańskiej kapliczki z XI wieku, odkryte w latach sześćdziesiątych poniżej poziomu dzisiejszej ulicy w dzielnicy Varoš. Kościółek świętej Urszuli, przez lud pieszczotliwie zwany Stomoricą, miał rzut liczony w Europie na palcach: sześciolistny, sześć półkolistych apsyd wokół centralnej przestrzeni, jak kamienna rozeta położona na ziemi. Takie sześciolistne kapliczki są osobliwością wczesnośredniowiecznej Dalmacji i wiążą się z epoką chorwackich władców; zadarska należy do najczytelniejszych, bo z krawędzi wykopu widać cały kształt naraz, jak rysunek w skali jeden do jednego. Wokół fundamentów płynie codzienność, kawiarnie, ulica, mieszkańcy z torbami z zakupami, i właśnie ten kontrast czyni miejsce przejmującym: tysiąc lat różnicy na dwóch metrach wysokości. Stańcie przy barierce, przeczytajcie tablicę i popatrzcie na sześć łuków w kamieniu; zajmie to trzy minuty, a zabierzecie jeden z najstarszych obrazów miasta. Potem idźcie dalej przez Varoš, najżywszą starą dzielnicę, ku placowi Narodowemu.

Latarnia Oštri rat na Puntamice strzeże wejścia do zadarskiego portu od 1871 roku: biała kamienna wieża siedemnastu metrów, obok dom latarnika, jedna z najstarszych na chorwackim wybrzeżu, które wciąż robią swoje. Jej światło do dziś prowadzi statki przez Kanał Zadarski, a spacerowiczom służy za cel najpiękniejszej nadbrzeżnej wędrówki miasta: ścieżka z centrum przez Borik wiedzie prosto na przylądek, gdzie przy wieży otwiera się widok na cały kanał, od Ugljanu po sylwetki Velebitu. Wokół latarni rozciąga się kąpielisko starej szkoły, kamienne płyty i żwirowe zatoczki, więc zwiedzanie naturalnie łączy się z kąpielą; wieży w środku się nie zwiedza, ale jej podnóże jest publiczne i zawsze otwarte. Oštri rat to też nieoficjalna scena zadarskiego zachodu: słońce tonie dokładnie przed latarnią, łodzie wracają do portu, a światło na szczycie wieży przejmuje zmianę. Przyjdźcie pół godziny przed zachodem z ręcznikiem i czymś zimnym: dostaniecie ten sam spektakl co na rivie, tylko z połową publiczności i latarnią w kadrze.

Święty Donat to Zadar w jednej budowli: ogromna przedromańska rotunda z początku IX wieku, wzniesiona na płytach rzymskiego forum, z dwiema kolumnami cesarskiego placu wbudowanymi wprost w fundamenty. Okrągły korpus wysoki na dwadzieścia siedem metrów, z galerią na piętrze i trzema apsydami, nie ma prawdziwego wzoru nigdzie nad Adriatykiem; budowano go, gdy Zadar był bizantyjski, a biskup Donat, od którego kościół bierze imię, podróżował jako dyplomata między Konstantynopolem a Karolem Wielkim. Wnętrze jest nagie aż do kamienia i właśnie ta pustka robi wrażenie: wzrok pnie się po surowych ścianach ku światłu okien, a pod stopami przez kraty widać rzymskie fundamenty. Kościół od dawna nie służy mszy, lecz muzyce: akustyka z czterosekundowym echem niesie festiwal Wieczory muzyczne u Św. Donata, który od 1961 roku każdego lata wypełnia rotundę renesansem i barokiem. Zwiedzanie złóżcie z wejściem na pobliską dzwonnicę Św. Anastazji: z góry najlepiej widać, jak okrągły kościół siedzi na prostokątnym forum, tysiąclecie na tysiącleciu.

Zadarskie forum to największy rzymski plac po chorwackiej stronie Adriatyku: dziewięćdziesiąt na czterdzieści pięć metrów miejskiego centrum, wytyczonego w I wieku przed Chrystusem za cesarza Augusta, o czym dumnie donosi zachowana inskrypcja prokonsula Tamfila. Dwa tysiące lat później forum jest otwartą księgą pośrodku miasta: chodzi się po oryginalnych płytach, siada między rozrzuconymi kapitelami i kolumnami, a historia nie ma tu ani płotu, ani biletu. Z zespołu świątyni kapitolińskiej zostały fundamenty i jedna cała kolumna, czternastometrowa, która w średniowieczu służyła za pręgierz, z łańcuchami wciąż w kamieniu. Skraj placu trzymają Święty Donat i pałac arcybiskupi, a pod wieczór forum staje się salonem miasta: dzieci gonią piłkę między spoliami, starsi siedzą na nagrzanych słońcem bębnach kolumn, uliczni grajkowie zajmują kąt. Przejdźcie forum dwa razy, za dnia dla detali i inskrypcji, nocą dla iluminacji, która wraca kamieniowi monumentalność; a jeśli ciekawią was znaleziska, leżą naprzeciwko, w Muzeum Archeologicznym.

Katedra świętej Anastazji to największy kościół Dalmacji i romanizm w najdojrzalszym wydaniu: trójnawowa bazylika z XII i XIII wieku, której fasadę niosą trzy portale, ślepe arkady i dwie kamienne rozety, większa romańska i mniejsza gotycka, jedna nad drugą jak dwie epoki w tym samym murze. Zbudowana na wczesnochrześcijańskich fundamentach, ucierpiała, gdy krzyżowcy w 1202 roku złupili Zadar, i ukończona została właśnie dzięki tej odbudowie. Wewnątrz są marmurowe ołtarze, stalle z XV wieku i sarkofag świętej Anastazji w apsydzie, męczennicy z Sirmium, której relikwie dotarły do Zadaru z Konstantynopola na początku IX wieku. Dzwonnicę zaczęto w 1452 roku, a skończono dopiero w 1893 według projektu angielskiego architekta Thomasa Jacksona; jej sto osiemdziesiąt stopni prowadzi do najlepszej panoramy starego miasta: dachy półwyspu, forum pod stopami, wyspy na morzu. Wejście płatne jest osobno od kościoła i warte każdego centa, zwłaszcza późnym popołudniem, gdy światło kładzie się na kamieniu. W czasie mszy zwiedzanie staje; rozkład wisi na drzwiach.

Organy morskie na końcu zadarskiej rivy to najsłynniejszy współczesny pomnik miasta: siedemdziesiąt metrów białych kamiennych stopni, pod którymi architekt Nikola Bašić ukrył w 2005 roku trzydzieści pięć piszczałek, w które fala i pływ wtłaczają powietrze. Morze gra więc samo siebie, bez prądu i programu: długie, głębokie akordy, które nigdy się nie powtarzają, mocniejsze przy jugu, ledwo słyszalne przy flaucie. Pomysł zrodził się przy odbudowie zniszczonego w wojnie nabrzeża i zdobył w 2006 roku Europejską Nagrodę Miejskiej Przestrzeni Publicznej, a dziś trudno wyobrazić sobie Zadar bez obrazu ludzi siedzących na stopniach, milczących i słuchających. Najlepiej przyjść pod wieczór: słońce spada do morza dokładnie przed organami, statki suną ku portowi, a dźwięk zmienia się z każdą falą ich śladu. Stopnie są zarazem kąpieliskiem, latem skacze się z nich do czystej, głębokiej wody. Przyjdźcie dwa razy, w dzień cichy i wietrzny: to dwa różne koncerty, i w tym geniusz tego miejsca, które nigdy nie gra tego samego utworu.

Park Narodowy Paklenica to największa wycieczka z Zadaru: jakieś czterdzieści minut jazdy ku Starigradowi i z nadmorskiej magistrali skręca się prosto w serce Velebitu, gdzie dwa kaniony, Velika i Mala Paklenica, tną najwyższe góry Chorwacji aż do morza. Park istnieje od 1949 roku i oferuje rozpiętość, jaka w Europie rzadko mieści się w jednym poranku: spacer dnem kanionu pod ścianami do czterystu metrów, buczyny i górskie łąki wyżej, oraz Manitą peć, jedyną udostępnioną jaskinię parku. Paklenica to także mekka wspinaczy z ponad czterystoma drogami, więc przy szlaku bez przerwy dzwonią karabinki; początkującym służą szkoły wspinania przy wejściu. Na pierwszą wizytę wystarczy klasyka: ścieżka od wejścia do schroniska i z powrotem, trzy-cztery godziny marszu wzdłuż potoku i młynów, z przerwą na skutę w schronisku. Weźcie wodę i mocne buty, latem ruszajcie wcześnie, bo dolny kanion grzeje słońce; bilety przy bramie albo online. Kto przyjechał do Zadaru tylko dla morza, w Paklenicy pojmuje, czemu te strony zwą najbardziej skondensowanym kawałkiem Chorwacji.

Sveto brdo, Święta Góra, to południowy olbrzym Velebitu: regularna piramida tysiąca siedmiuset pięćdziesięciu trzech metrów, widoczna z pół Dalmacji, z Zadarem włącznie, i z której pół Dalmacji widać z powrotem. Szczyt od pradawna był górą świętą, wedle przekazu miejscem pogańskiego sanktuarium, które zastąpił krzyż, a dziś jest celem najpoważniejszej górskiej wyprawy w zadarskiej okolicy: podejście z Paklenicy przez schronisko i Vlaški grad wymaga całego dnia, półtora tysiąca metrów przewyższenia i pewnej nogi, bo grań szczytowa bywa wystawiona na wiatr. Nagrodą jest widok, jakiego Chorwacja rzadko udziela z jednego miejsca: cały środkowy Adriatyk z wyspami od Pagu po Kornaty, Ravni kotari jak zielony dywan, a za plecami Lika i Bośnia po horyzont. Na szczycie stoją wielki krzyż i skrzynka z księgą wejść; latem nieście trzy litry wody na osobę, bo nad schroniskiem nie ma źródła. Mniej przygotowani niech wezmą Sveto brdo oczami, z rivy albo z plaży: to ten szpic, który wieczorne słońce maluje na różowo ostatni, gdy cały Zadar leży już w cieniu. I to też, na swój sposób, jest z nim spotkanie.

Złoto i srebro Zadaru to stała wystawa w klasztorze benedyktynek przy Świętej Marii i najcenniejsza sala Chorwacji: relikwiarze, krzyże, skrzynie i monstrancje od VIII do XVIII wieku, których zakonnice strzegły przez stulecia poprzez oblężenia, pożary i bombardowania, nie oddawszy ani jednej sztuki. Ekspozycja powstała w 1951 roku z inicjatywy pisarza Miroslava Krležy, który zadarskie skarby pokazał najpierw w Zagrzebiu i zwrócił je miastu z myślą, by zostały razem, pod dachem tych, które je ocaliły. Dziś przez kilka sal ciągnie się tysiąc lat złotnictwa: bizantyjskie plakiety, romańskie relikwiarze w kształcie rąk i głów, gotyckie szkatuły, renesansowe krzyże, wszystko w półmroku, który zamienia metal w żar. Szczytem jest relikwiarz świętego Jakuba i kolekcja tkanin, a najbardziej wzruszają drobiazgi, pierścionki i kolczyki zadarskich mieszczek. Wystawę do dziś prowadzą benedyktynki, więc zwiedzanie ma ton odwiedzin, nie muzeum: cicho, z szacunkiem, bez flesza. Godzina wystarczy na całość; bilet kupuje się u furty klasztoru.

Pozdrowienie Słońca to świetlny brat Organów morskich, druga część dyptyku Bašicia na czubku półwyspu: krąg o średnicy dwudziestu dwóch metrów, wyłożony trzystoma szklanymi płytami, pod którymi ogniwa fotowoltaiczne za dnia zbierają słońce, a nocą oddają je jako rozbrykane widowisko świetlne pod stopami spacerowiczów. Instalacja jest hołdem dla zadarskiego zachodu słońca, tego, który Alfred Hitchcock w 1964 roku ogłosił z okna hotelu najpiękniejszym na świecie, i pomyślana jest jako miejsce, gdzie miasto dosłownie żegna i wita słońce. Wokół wielkiego kręgu ułożono mniejsze, planety w skali, więc spacer po cyplu jest przy okazji małą szkołą Układu Słonecznego. Tłum szczytuje o zmierzchu, gdy pół rivy siada na kamieniu wokół kręgu: najpierw wszyscy patrzą na morze, na słońce tonące za wyspami, a gdy tylko zapadnie zmrok, odwracają się ku światłom pod stopami, dzieci po nich biegają, fotografowie polują na odbicia. Przyjdźcie pół godziny przed zachodem, zajmijcie krawędź od otwartego morza i zostańcie do pierwszych barw ze szkła: mało który plac w Europie zmienia nastrój tak nagle i tak wesoło.

Muzeum Szkła Antycznego ma jedną z największych kolekcji rzymskiego szkła poza Italią: około pięciu tysięcy przedmiotów wykopanych głównie z nekropolii Zadaru i Ravnych kotarów, gdzie flakoniki, dzbany i urny leżały chronione w grobach przez dwa tysiące lat. Ekspozycja w pałacu Cosmacendi, otwarta w 2009 roku, ułożona jest jak podróż przez rzymską codzienność: szkło do stołu i spiżarni, do łaźni i kosmetyki, łzawnice z obrzędów pogrzebowych i arcydzieła dmuchane w formę, cienkie jak oddech. Fascynuje, jak nowoczesne są formy, niektóre szklanki wyglądają, jakby dziś rano wyszły ze sklepu, a mają dwa tysiąclecia. Najżywszą częścią muzeum jest pracownia na poddaszu: kilka razy dziennie dmuchacze, z komentarzem, zamieniają roztopioną kroplę w dzban albo wisiorek, a powstałe sztuki sprzedaje muzealny sklep jako najmądrzejszą pamiątkę z Zadaru. Godzina do półtorej wystarczy, klimatyzacja czyni muzeum idealnym na południowy skwar, a taras pałacu patrzy wprost na port i mury. Z małymi dziećmi celujcie w pokaz dmuchania; rozkład stoi przy wejściu.

City Galleria to śródmiejskie centrum handlowe Zadaru, na Relji, jakieś dziesięć minut pieszo od kładki ku półwyspowi: kilka pięter sklepów wokół jasnego atrium, z markami modowymi, księgarnią, drogerią, supermarketem w podziemiu i kawiarniami przy szkle. W mieście, które latem żyje na zewnątrz, Galleria jest klimatyzowanym schronieniem: miejscem, gdzie w najgorszy południowy upał albo nagłą ulewę spędza się godzinę pożytecznie, kupując to, co po drodze zostało zapomniane. Przewaga nad większym centrum na skraju miasta to adres: przychodzi się tu pieszo ze starego miasta, bez auta i parkowania, więc Galleria jest naturalnym wyborem dla gości mieszkających na półwyspie i wokół niego. Oferta pokrywa codzienność, ubrania, buty, kosmetyki, prasę i elektronikę w miniaturze, a supermarket w podziemiu jest jednym z najlepiej zaopatrzonych w centrum, z długimi godzinami. Turystycznie to serwis, nie atrakcja, ale serwis, który docenia się w potrzebie: klimatyzacja, bankomat, apteka w pobliżu i wszystko załatwione w pół godziny, a potem z powrotem ku rivie.

Zadarski targ, dla wszystkich po prostu pijaca, działa każdego ranka przy północnym murze starego miasta, na odcinku między placem Narodowym a Bramą Morską: stragany owoców, warzyw, sera, pršutu i kwiatów pod płóciennymi parasolami, z halą rybną w osobnym budynku tuż obok. To giełda smaków zadarskiego zaplecza i wysp: ser i skuta z Pagu, oliwa z Ugljanu, pomidory i boćwina z Ravnych kotarów, figi, wiśnie maraska, z których Zadar słynie, miód, rakija i domowy sok z maraski. Hala rybna to osobny rozdział, poranne przedstawienie, w którym sardynka, dorada i skorpena idą wśród głośnych zawołań i głośniejszych targów; kto chce najlepszego wyboru, przychodzi do dziewiątej. Pijaca to też najlepsza szkoła sezonu: co leży na straganach, to dojrzałe, i to trzeba zjeść dziś wieczorem. Kupcie figi i ser na plażę, weźcie kawę na skraju targu i patrzcie na choreografię miasta, które się zaopatruje; pół godziny pijacy powie wam o Zadarze więcej niż pół dnia muzeów. Gotówka się przydaje, małe stragany niechętnie biorą karty.