Pula. Co zobaczyć, mapa i ukryte perełki

Arena to Pula, a Pula to Arena: amfiteatr z pierwszego wieku, budowany od Augusta po Wespazjana, należący do sześciu największych zachowanych rzymskich amfiteatrów świata, a pod względem zachowania zewnętrznego płaszcza do samej czołówki. Elipsa z białego istryjskiego kamienia przyjmowała około dwudziestu tysięcy widzów na igrzyska gladiatorów; wszystkie cztery wieże schodowe i wszystkie trzy porządki architektury stoją do dziś, więc z bliska Arena wygląda mniej jak ruina, a bardziej jak stadion czekający na wieczorny program. I naprawdę czeka: latem w Arenie się śpiewa, gra i ogląda filmy, ze sceną pod gwiazdami, o którą biją się światowe nazwiska, a każdego lipca od 1954 roku odbywa się tu Pulski Festiwal Filmowy, najstarszy w Chorwacji. W podziemnych korytarzach, którymi niegdyś na scenę trafiały zwierzęta i wojownicy, stoi dziś stała wystawa o oliwkach i winie antycznej Istrii, z amforami i prasami. Zwiedzanie trwa godzinę; przyjdźcie rano przed grupami ze statków albo kupcie bilet na wieczorny koncert, bo swoją prawdziwą robotę, zbieranie tysięcy pod gołym niebem, Arena robi i po dwóch tysiącach lat.

Brama Herkulesa to akt urodzenia Puli wykuty w kamieniu: najstarszy zachowany rzymski pomnik miasta, wzniesiony między rokiem 47 a 44 przed Chrystusem, gdy Pulę oficjalnie założono jako rzymską kolonię. Brama jest celowo skromna, z grubo ciosanych bloków bez ozdób, ale szczyt łuku niesie to, co najważniejsze: relief głowy Herkulesa z maczugą, opiekuna miasta, i, trudniejsze do dostrzeżenia, wykute imiona Lucjusza Kasjusza Longinusa i Lucjusza Kalpurniusza Pizona, rzymskich urzędników, którym senat powierzył założenie kolonii. To czyni ją jedyną w swoim rodzaju: mało które miasto Europy ma zachowany pomnik z imionami swych oficjalnych założycieli. Przez bramę przechodzi się do dziś zwyczajnie, z ulicy Carrariny ku Kaštelowi, a większość przechodniów nigdy nie unosi wzroku; właśnie dlatego to miejsce nagradza tych, którzy wiedzą, gdzie patrzeć. Stańcie pod łukiem, znajdźcie brodę Herkulesa wygładzoną stuleciami i imiona nad nim: dwa tysiąclecia i siedemdziesiąt lat historii, bez biletu i bez tłumu, w przejściu trzydziestu sekund.

Ukaranie Dirke to najlepiej ukryte arcydzieło Puli: rzymska mozaika podłogowa z trzeciego wieku, leżąca na podwórku za budynkami mieszkalnymi niedaleko Forum, odkryta przypadkiem, gdy alianckie bombardowania drugiej wojny światowej zburzyły domy nad nią i obnażyły posadzkę antycznej miejskiej willi. Mozaika kilkudziesięciu metrów kwadratowych złożona jest z geometrycznych pól z medalionami, a w centralnej scenie pokazuje rzadki mit: braci Amfiona i Zetosa przywiązujących królową Dirke do rozjuszonego byka, karę za znęcanie się nad ich matką. Scena znana jest z antycznej rzeźby, ale w mozaice Europa prawie jej nie ma, więc specjaliści przychodzą na to podwórko celowo. Najlepsze ze wszystkiego: mozaika jest obniżona do antycznego poziomu, ogrodzona, ale stale dostępna i darmowa, oglądana z krawędzi z lotu ptaka. Nie ma kasy, nie ma tłumu, często ani żywej duszy; tylko tablica z objaśnieniem i dwa tysiące lat pod stopami mieszkańców, którzy nad mozaiką suszą pranie. Znajdźcie ją przez pasaż z ulicy Sergijevaca: trzy minuty zboczenia z głównej trasy, a jedna z najcenniejszych rzymskich posadzek Adriatyku.

Fort San Giorgio to jedna z twierdz żelaznego pierścienia, którym Austro-Węgry opasały swój główny port wojenny w drugiej połowie XIX wieku: niski, wtopiony we wzgórze kamienny pierścień z kazamatami, fosą i stanowiskami artylerii, budowany, by z góry kontrolować podejścia do miasta i portu. Dziś fort to cicha ruina w zieleni, bez kasy i bez zarządcy, co daje mu to, czego uporządkowanym twierdzom brak: poczucie odkrycia. Przez otwarte korytarze i rampy przechodzi się swobodnie, na murach czyta się mistrzostwo wojskowych budowniczych, a z platformy dachu wybucha widok na miasto, port i morze. Właśnie dlatego dwie przestrogi: weźcie latarkę do ciemnych kazamat i patrzcie, gdzie stąpacie, bo otwory i szyby nie są ogrodzone; dzieci za rękę. Fort to stacja na godzinę, idealna w połączeniu ze spacerem po okolicznych wzgórzach, i jedno z miejsc, gdzie najlepiej rozumie się, czemu Pulę zwą miastem twierdz: takich pierścieni wokół miasta są dziesiątki, a San Giorgio należy do bardziej dostępnych.

Fort Monvidal strzeże północno-wschodniego narożnika pulskiego pierścienia fortecznego: okrągła twierdza drugiej połowy XIX wieku na wzgórzu o tej samej nazwie nad miastem, budowana według tej samej recepty co jej siostry, kamień wtopiony w ziemię, kazamaty wokół centralnego dziedzińca, platforma artyleryjska na dachu. Wojsko dawno ją opuściło, miasto dorosło pod samą jej stopę, więc Monvidal to dziś najbardziej miejski z pulskich fortów: dochodzi się zwykłą miejską ulicą, a z wałów patrzy prosto w podwórka i dachy dzielnicy. Właśnie ta bliskość czyni go najłatwiejszym wstępem do pulskiej opowieści fortyfikacyjnej, do wizyty nie trzeba auta ani wspinaczki, wystarczy piętnaście minut podejścia z centrum. Wnętrze jest otwarte i niezarządzane, ze wszystkim, co to niesie: wolny wstęp i wolność zwiedzania, ale też mrok w korytarzach, niejeden otwór w podłodze i graffiti na ścianach. Latarka i kryte buty obowiązkowe, ostrożność z dziećmi oczywista. Wejdźcie przed zachodem: widok ponad dachami na port i Arenę z niecodziennego kąta to nagroda, której uporządkowane atrakcje dać nie mogą.

Fort Casoni Vecchi trzyma wschodnie przedpole pulskiej twierdzy, dalej od morza niż większość sióstr, pośród pól i gajów ku Šišanowi: twierdza żelaznego pierścienia z drugiej połowy XIX wieku, budowana, by zamknąć lądowe podejście do portu od strony interioru. Właśnie przez położenie to fort dla tych, co kochają połączenie historii i marszu: ścieżka wiedzie krajobrazem czerwonej istryjskiej ziemi, winnic i murów z suchego kamienia, więc wizyta naturalnie wyrasta w półdniową wędrówkę albo lekką rowerową pętlę z miasta. Sama twierdza jest niezarządzana i zarośnięta, zieleń przejęła fosę i części wałów, co daje poszukiwaczom przygód najmocniejszą scenerię ze wszystkich pulskich fortów: kamień i korzenie w objęciu jak w jakiejś świątyni z dżungli. Obowiązują surowe reguły opuszczonych fortów: latarka, kryte buty, ani kroku w ciemne korytarze bez światła, dzieci za rękę. Nagroda jest podwójna: spokój, którego pod znanymi adresami nie ma, i poczucie znalezienia czegoś, czego turystyczna Pula jeszcze nie zdążyła oprawić.

Brijuni to archipelag, na którym historia brała urlop: czternaście wysp przed Fažaną, park narodowy od 1983 roku, a wcześniej letnia rezydencja Josipa Broza Tity, który przez trzydzieści lat przyjmował tu mężów stanu, aktorów i królów. Z tamtej epoki zostały park safari z zebrami, lamami i innymi darami niezaangażowanych przyjaciół, białe jelenie pasące się swobodnie przy ścieżkach i muzeum z fotografiami gwiazd, które tu letnikowały. Ale Brijuni są starsze niż polityka: przy zachodnim brzegu Velego Brijuna leżą resztki wystawnej rzymskiej willi w zatoce Verige, jednej z najpiękniejszych antycznych rezydencji Adriatyku, a w kamień wciśnięte są ślady dinozaurów, których tropy w kilku miejscach czynią wyspę jednym z rzadkich miejsc, gdzie spaceruje się po odciskach z kredy. Wizyta idzie łodzią z Fažany, z przejażdżką turystyczną kolejką, zwiedzaniem muzeum i czasem wolnym; liczcie pół dnia. Rower albo elektryczny wózek to najlepszy sposób, by poczuć wyspę własnym rytmem. W sezonie rezerwujcie z wyprzedzeniem i weźcie kapelusz: cienia mało, a przeżyć starczy na cały dzień.

Zerostrasse to Pula pod Pulą: sieć tuneli przekopana przez centralne wzgórze w czasie pierwszej wojny światowej, gdy austro-węgierski port wojenny musiał chować ludzi i amunicję przed nalotami. Korytarze wysokie i szerokie na kilka metrów schodzą się pod Kaštelem w centralnej sali, z której cztery ramiona biegną promieniście ku wyjściom po przeciwnych stronach wzgórza: można więc przejść przez górę zamiast wokół niej. Schron mieścił kilka tysięcy ludzi; dziś zwiedzający idą chłodnymi korytarzami, w stałych mniej więcej szesnastu stopniach o każdej porze roku, między tablicami o wojennej Puli a okazjonalnymi wystawami. Latem Zerostrasse to podwójna nagroda: najchłodniejsze miejsce miasta i jego najosobliwszy skrót, bo z centrum pod stopy Kaštelu dochodzi się podziemiem. Wstęp kosztuje symbolicznie, zwiedzanie trwa pół godziny; weźcie lekką kurtkę, bo różnica z trzydziestu stopni na zewnątrz do szesnastu w środku umie zaskoczyć. Kombinacja jest logiczna: Zerostrasse pod ziemią, potem wejście na Kaštel, dwie militarne epoki Puli w jednej godzinie.

Świecące Olbrzymy to najmłodszy pomnik Puli i najpiękniejszy dowód, że miasto umie kochać swój przemysł: osiem ogromnych dźwigów stoczni Uljanik, które projektant światła Dean Skira zamienił w 2014 roku w największą instalację świetlną Adriatyku. Każdego wieczoru od zmierzchu dźwigi rozświetlają się tysiącami barw, z programem zmieniającym się przez godzinę: raz złote, raz fioletowe, raz przelewa się po nich całe spektrum, a woda zatoki wszystko podwaja. Pomysł zrodził się z szacunku: Uljanik należy do najstarszych stoczni świata pracujących w ciągłości, założony już w 1856 roku dla austro-węgierskiego portu wojennego, a olbrzymy nad portem karmiły miasto przez pokolenia. Najlepsze miejsce do patrzenia to promenada wzdłuż rivy, z ławkami i widokiem przez basen portowy; widowisko najlepiej czyta się w pierwszej godzinie po zachodzie. To nie wystawa z biletem, lecz podarunek miasta dla wszystkich, którzy wieczorem spacerują rivą: dość przyjść, usiąść i patrzeć, jak przemysł tańczy. Rada dla fotografów: odbicie w morzu jest najspokojniejsze wczesnym wieczorem, nim portowy ruch rozbije lustro.

Kaštel to korona Puli w dosłownym sensie: gwiaździsta twierdza na centralnym wzgórzu, wokół którego miasto układa się amfiteatralnie, wzniesiona w latach trzydziestych XVII wieku według planów francuskiego inżyniera wojskowego Antoine'a de Ville'a, gdy Wenecja postanowiła chronić swój najważniejszy istryjski port. Cztery bastiony wciąż trzymają szczyt wzgórza, a w nich mieszka dziś Muzeum Historyczne i Morskie Istrii, ze zbiorami o żegludze, o austro-węgierskiej Puli jako głównym porcie wojennym Monarchii i o codzienności miasta przez dwa burzliwe stulecia. A jednak największym eksponatem jest sam Kaštel: spacer po wałach daje jedyny pełny krąg widoków na Pulę, z Areną, portem i dźwigami stoczni w jednym kadrze, zielonymi Brijunami na horyzoncie. Latem twierdza staje się sceną, z koncertami i wieczorami filmowymi na dziedzińcu. Na Kaštel wchodzi się uliczkami z każdego kierunku w jakieś dziesięć minut; połączcie go z tunelami Zerostrasse, które biegną dokładnie pod nim. Najlepszy moment to godzina przed zachodem: światło kładzie się na dachach, a miasto pod wałami składa się jak makieta.

Havajka, oficjalnie Hawaii, to mała zatoczka na Verudeli, której nazwa nie przesadza: turkus nad białym żwirem naprawdę wygląda tu jak pocztówka z Pacyfiku, tylko z sosnami zamiast palm. Plaża leży pod urwiskiem przy hotelowym cyplu, zwarta i szybko pełna, bo uroda tak skupiona mieści się na stu metrach: drobny żwir, morze świecące przez białe dno i kilka skał do skoków, od szkolnych wysokości po te wymagające naraz odwagi i rozumu. Publiczność jest młoda i międzynarodowa, rytm letni: ranek należy do rodzin, popołudnie do skoczków i muzyki z plecaków. Udogodnień w sam raz: prysznic, wynajem leżaków na części plaży, kawiarnia na skale powyżej; resztę przynieście. Morze szybko się pogłębia, więc Havajka lepiej pasuje pływakom niż najmłodszym. Na plażę schodzi się stopniami z promenady Verudeli; przyjdźcie przed dziesiątą albo po siedemnastej, bo w szczycie miejsca po prostu nie ma. Po kadr, którym się dzieli, wejdźcie na urwisko powyżej: z góry turkus pokazuje wszystkie odcienie, którym zatoczka zawdzięcza imię.

Ambrela to schludna pocztówka Verudeli: plaża drobnego żwiru i piasku u wejścia na turystyczny półwysep, z Błękitną Flagą powiewającą rok w rok jako gwarancją, że morze, bezpieczeństwo i serwis są na miejscu. Zatoka jest łagodna i płytka na tyle, by rodziny z małymi dziećmi znalazły tu swój plażowy dom: wejście jest miękkie, dno czyste, a w obrębie boi wszystko pod okiem ratowników. Wokół plaży pracuje całe małe miasteczko usług: leżaki i parasole, prysznice i kabiny, kawiarnie, rowery wodne i deski SUP do wynajęcia, co czyni Ambrelę plażą, na którą od rana do wieczora nie trzeba nosić nic prócz ręcznika. Latem jest, rzecz jasna, pełna, ale dość przestronna, by tłok pozostał znośny; najwięcej miejsca jest przed dziesiątą i po siedemnastej. Cień znajduje się pod sosnami na skraju, pierwsze rzędy przy morzu leżą w słońcu. Jeśli ruszacie z Verudeli na obchód, Ambrela to naturalny start: od niej promenada wiedzie ku Havajce, akwarium w twierdzy i dalej wokół cypla. Krótko: jeśli szukacie dnia bez logistyki, to najłatwiejsza plaża Puli.