Novalja: co zobaczyć poza Zrće, rzymski akwedukt, Caska, Lun, plaże

Na Pag można dotrzeć na dwa sposoby: przez most Pag na południowym krańcu wyspy, godzinę drogi od Zadaru, albo promem z Prizny na drodze wybrzeżnej do Žigljenu, 15-minutowym rejsem, który ląduje 5 km od Novalji i jest najkrótszą drogą z Rijeki, Zagrebu i północy. Latem do Novalji zawija także katamaran Jadrolinii z Rijeki przez Rab. Miasto leży na północno-zachodnim wybrzeżu wyspy w głębokiej zatoce, jego port jest centrum wszystkiego, a plaże zatoki Pag i kanału Velebit znajdują się w promieniu kilku kilometrów. Zrće jest 3 km stąd; wszystko poniżej to inna Novalja.

Miasto: akwedukt pod ulicami

Zacznij od nabrzeża, salonu miasta, gdzie przy kamiennych molach cumują łodzie rybackie, statki wycieczkowe i żaglówki, a dwa rzędy kawiarni i tawern prowadzą swoje tarasy aż do wody; stąd odpływają statki wycieczkowe do Rabu, Lošinja i ukrytych zatoczek, bilety na molo. Dwie ulice dalej stoi kościół świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, kościół parafialny na ziemi, na której kościoły stały od późnej starożytności, kiedy Novalja z trzema wczesnochrześcijańskimi bazylikami była jednym z ważnych ośrodków religijnych północnego Adriatyku; bazyliki przetrwały we fragmentach, tu mozaika pod szkłem, tam apsyda w fundamencie domu, a ich najcenniejsze znalezisko, późnoantyczny relikwiarz z Novalji, należy do najcenniejszych wczesnochrześcijańskich zabytków Chorwacji.

Prawdziwa niespodzianka miasta kryje się pod nim. Talijanova buza to rzymski akwedukt z I wieku, tunel wysokości człowieka, wykuty dłutem w litej skale na długości ponad kilometra, którym woda płynęła z pola Novalji do starożytnego portu; pionowe szyby wentylacyjne i czyszczące nadal wychodzą na powierzchnię na podwórzach. Część można zwiedzić przez Muzeum Miejskie, skąd schodzi się prosto z ekspozycji do zimnego, wąskiego korytarza i widzi ślady dłuta sprzed dwóch tysięcy lat; samo muzeum przechowuje amfory wydobyte z frachtowców, które zatonęły w drodze do Cissy, monety i narzędzia rzymskiej Novalji oraz dziedzictwo wyspy związane z owcami, oliwkami i solą. Muzeum i tunel zajmują godzinę, bilet jest symboliczny, a latem muzeum jest otwarte wieczorami, co jest najlepszą porą: klimatyzacja zamiast upału, a nabrzeże pięć kroków dalej.

Caska: rzymskie miasto pod morzem

Pięć minut jazdy od Novalji, na dnie zatoki Pag, leży osada Caska nad płytką piaszczystą zatoczką, pod którą spoczywa starożytna Cissa, osada, która dała całej wyspie jej dawną nazwę, z willami, portem i akweduktem, dopóki trzęsienia ziemi i morze jej nie pochłonęły. Skarb ogląda się w masce i z rurką: w płyciznach i kilka metrów w głąb widać mury, fundamenty i fragmenty amfor, nad którymi archeolodzy nurkują od dziesięcioleci. Na lądzie zachowały się rzymska kolumna i późnoantyczna wieża, wzdłuż ścieżki ustawiono tablice. Plaża jest piaszczysta i ciepła, morze sięga do kolan jeszcze daleko od brzegu, więc zadowolone są też dzieci, które archeologia nie obchodzi, a latem działa tawerna. Zrće leży tuż za wzgórzem, więc jeden dzień można połączyć imperium i klub, dwa tysiące lat w dwóch zatoczkach.

Lun: drzewa oliwne starsze niż miasto

Pół godziny na północ od Novalji, drogą biegnącą tuż nad samym morzem, wyspa kończy się na przylądku Lun, a wokół wsi rośnie chroniony ogród liczący dziesiątki tysięcy dzikich drzew oliwnych, wiele z nich ma ponad tysiąc lat, a najstarsze liczą sobie półtora tysiąca lat. Srebrne korony wyrastają wprost z białego krasu, między nimi wiją się kilometry murków z suchego kamienia, a owce nadal przechodzą tymi samymi przesmykami co setki lat temu. Wytyczone ścieżki z tablicami, punktami widokowymi i ławkami dają spacer na godzinę lub dwie; latem warto wybrać się wcześnie, bo cienia jest mało, a kamień się nagrzewa. Przy wejściu w salach degustacyjnych nalewają oliwę z Lun, ostrzejszą i bogatszą niż łagodne odmiany, a butelka z Lun to najlepsza pamiątka z północnego Pag.

Plaże: scena, rodzinny łuk, piaszczysta zatoczka

Zrće ma dwa życia i dobrze radzi sobie z oboma: za dnia to szeroki żwirowy sierp nad turkusową wodą z leżakami, rodzinami i atrakcjami wodnymi, nocą najsłynniejszy adres imprezowy na Adriatyku, którego sezon festiwalowy trwa od czerwca do września. Przyjdź przed południem, jeśli nie lubisz basu; ceny są klubowe, a spokoju w lipcu i sierpniu się nie kupi. Straško, piętnaście minut pieszo na południowy zachód od miasta wzdłuż promenady, to spokojniejsza połowa: prawie dwa kilometry żwiru w łagodnym łuku opartym o sosnowy las jednego z największych kempingów na Adriatyku, publiczne, z długimi bezpiecznymi płyciznami, cieniem pięć kroków od ręcznika i naturystami na dalekim końcu. Planjka, którą wszyscy nazywają Trinćel, to domowa plaża Stara Novalji, pięć minut jazdy na północ: mieszanka piasku i drobnego żwiru, morze pogłębiające się tak powoli, że dzieci brodzą daleko od brzegu, osłonięta od południowego wiatru, z Velebitem po drugiej stronie kanału i najlepszymi zachodami słońca na wyspie.