Primošten: starówka na wysepce, plaża Raduča i winnice Babić

Primošten leży przy adriatyckiej drodze wybrzeżnej między Šibenikiem, 25 km na północ, a Trogirem, 30 km na południe. Z autostrady A1 należy zjechać na Šibenik i jechać wzdłuż wybrzeża, z lotniska w Splicie to około 45 minut. Starówka stoi na dawnej wysepce. Około 1480 roku mieszkańcy Prhova, Široke i Kruševa schronili się tu przed najazdami osmańskimi i założyli nową osadę. W 1564 roku po raz pierwszy wzmiankowano ją jako Primošten. Od strony lądu chronił ją już wtedy mur obronny, a z lądem łączył ruchomy drewniany most. Nazwa pochodzi od czasownika primostiti, czyli połączyć mostem. Na początku XX wieku most zastąpiła już grobla. Plan obronny pozostał: uliczki na tyle wąskie, by dało się ich bronić, domy ściśnięte razem, każde przejście prowadzące albo do kościoła, albo do morza.

Starówka: brama, spirala, kościół, cmentarz

Do starówki wchodzi się pieszo przez miejską bramę na końcu grobli, jedyną bramę, jaką Primošten kiedykolwiek miał, z łukiem z ciosanego kamienia i progiem wytartym przez pokolenia, które przenosiły przez nią wszystko. Potem wystarczy podążać pod górę: uliczki wiją się spiralnie ku kościołowi św. Jerzego. Pierwszy kościół na szczycie wysepki uchodźcy zbudowali w 1485 roku. Dzisiejszy duży kościół dobudowano w 1760 roku i konsekrowano 11 maja, o czym przypomina tablica przy głównym wejściu. Pierwszy kościół pozostał jako zakrystia. Wewnątrz jest dalmatyńsko prosty, z barokowymi ołtarzami, które rozbłyskują w wieczornym słońcu. Jego prawdziwa wartość to położenie: kościół stoi na najwyższym punkcie wysepki, a wokół niego, zgodnie z dalmatyńskim zwyczajem wyspiarskim, leży cmentarz, białe nagrobki z widokiem na otwarte morze. Brzmi to dziwnie, ale cmentarz przy kościele św. Jerzego to jedno z najbardziej spokojnych miejsc środkowej Dalmacji. Zejście drugą stroną prowadzi na nabrzeże, pętla zajmuje pół godziny, a z przystankami rozciąga się na cały wieczór. Najpiękniejszy widok na wysepkę nie jest z niej samej, lecz z plaży Raduča lub ze wzgórza Gaj, gdy o zmierzchu zapalają się światła.

Riva osłonięta groblą to przedsionek miasta: łodzie rybackie i wycieczkowe przy kamiennych molach, rząd tarasów tawern i kawiarni aż do miejskiej bramy, przed południem stragany z owocami i pamiątkami, a wieczorem korso. Stąd odpływają łodzie wycieczkowe do laguny Krknjaši, do Šibenika i do ukrytych zatoczek. Bilety warto kupić dzień wcześniej. Wokół starówki biegnie nadmorski szlak spacerowy liczący ledwie kilometr, zawsze z kamiennymi domami po jednej stronie i otwartym morzem po drugiej, z wyrównanymi skałami i drabinkami do wody, ławkami pod sosnami i tamaryszkami: to poranne kąpielisko mieszkańców i alternatywa miasta dla plaż, oświetlona i przyjemna także nocą.

Dwie plaże o nazwie Raduča

Velika Raduča to główna plaża i stały bywalec list najpiękniejszych plaż Adriatyku: długi kamienisty łuk na sosnowym półwyspie, którego korony schodzą aż do brzegu, naturalny cień o krok od morza, łagodne i przejrzyste dno, leżaki i prysznice tam, gdzie potrzeba, bary wzdłuż promenady, a z wody najlepszy widok na starówkę, która wygląda jak makieta. Dziesięć minut pieszo z centrum nadmorskim szlakiem, parking powyżej. W lipcu i sierpniu poranek jest złoty, do dziesiątej plaża należy tylko do ciebie. Mala Raduča, tuż obok i zwrócona ku starówce, ma ten sam biały żwir, o połowę mniej ręczników, osłonę, która utrzymuje spokojne morze przy wietrze maestral, oraz kadr, który zamienia kąpiel w pocztówkę: wysepkę wyrastającą z morza wraz z dzwonnicą. Kąp się na plaży Velika Raduča przed południem, widok z Mala Raduča zostaw na potem.

Babić na Bucavcu: kamienny plaster miodu

Na południe od miasta zbocza nad morzem przy Bucavcu są poprzecinane tysiącami małych murków z suchego kamienia, tworzących regularną siatkę, plaster miodu, który pokolenia budowały gołymi rękami, wyłuskując skałę, aby między murkami zmieściła się garść czerwonej ziemi i krzew winorośli Babić. Krajobraz jest chroniony jako dobro kultury i kandyduje na listę światowego dziedzictwa, a miejscowa opowieść lubi przypominać, że zdjęcie tych winnic reprezentowało kiedyś chorwacką wytrwałość w Nowym Jorku. Uboga gleba daje mało winogron, ale gęste i mocne wino, dlatego ciemny Babić z Primoštenu należy do najbardziej cenionych win Dalmacji. Sale degustacyjne w mieście i okoliczne tawerny podają je z widokiem na zbocza, z których pochodzi. Najlepszy widok na plaster miodu roztacza się z drogi w kierunku Kremika oraz z punktów widokowych nad zatoką. Można spacerować ścieżkami między murkami, ale nie wolno się po nich wspinać ani ich rozbierać, każdy kamień został ułożony ręcznie. Sam Kremik, dziesięć minut jazdy samochodem lub godzina spaceru szlakiem wybrzeża, to marina w głębokiej zatoce osłoniętej od każdego wiatru, z winoroślą pnącą się za masztami.

Gaj: posąg z najszerszym widokiem

Na wzgórzu Gaj nad miastem stoi posąg Matki Bożej Loretańskiej, poświęcony w 2017 roku, widoczny z morza i z drogi wybrzeżnej, którego mozaikowy płaszcz łapie słońce za dnia. Prowadzi tam utwardzona droga oraz ścieżka spacerowa z miejscami odpoczynku. Podejście z miasta to pół godziny łatwego marszu przez makię, albo można dojechać samochodem do parkingu poniżej szczytu. Nagrodą jest najszerszy widok w okolicy: starówka na wysepce jak na dłoni, Raduča z sosnami, kamienny plaster miodu winnic na południu oraz wyspy archipelagu szybenickiego układające się w coraz bledszy błękit. Warto przyjść godzinę przed zmierzchem, gdy zapalają się światła starówki.